გახსოვთ ალბათ სიტყვის სკივრი, სადაც უამრავი სიტყვაა ჩალაგებული.

გაგიკვირდებათ, მაგრამ ასეა, სკივრიდან ამოლაგე- ბულ ერთი და იგივე მნიშვნელობის სიტყვებს, სხვადას- ხვა ფორმით შეხვდებით.

ე.ი. სიტყვის მნიშვნელობა არ იცვლება, ის მხოლოდ ფორმას იცვლის.

აი, მაგალითად: კაცი, კაცმა, კაცს...

დააკვირდით, სიტყვამ ფორმა იცვალა, თუმცა მნიშვნე-ლობა უცვლელი დარჩა.

არსებითი სახელი -- ეს, ის მეტყველების ნაწილია, რომელიც აღნიშნავს საგანს. მე ვიტყოდი -- არსებითია სახელი, რაც არსებობს.

საგანი ჰქვია ყველაფერს, რასაც ვინ ან რა კითხვა დაესმის.

მაგალითად, არსებითი სახელებია:

ცხენი, ძაღლი, ბავშვი,

კაცი, ქვა, მდინარე,

მთა, მზე, დედამიწა,

სიხარული, ბედნიერება, სიმშვიდე, ჭეშმარიტება და სხვა. დააკვირდით, ბოლოს ჩამოთვლილი სახელები ვერ დაგისურათეთ, რადგან ვერ ვხედავთ, თუმცა არსე- ბობს. ამიტომ მინდა გითხრათ, რომ არსებითი სახელე- ბი ჯგუფებად იყოფა. კითხვების მიხედვით არსებითი სახელები ორგვარია: ვინ ჯგუფისა და რა ჯგუფის.

ვინ კითხვა დაესმის ადამიანთა სახელებს, მაგალითად:

დედა, მამა,

ბავშვი, პოლიციელი

და სხვა...

რა კითხვა დაესმის ყველა დანარჩენს, მაგალითად:

ძაღლი, კატა,

სახლი, მდინარე,

ცა, ბოსტნეული

და სხვა...

ცა

საგნებს, რომლებსაც ვხედავთ სულიერია ან უსულო.

სულიერია საგანი, რომელსაც სული უდგას. იგი საკუთა- რი ძალით მოძრავი ცოცხალი არსებაა, მაგალითად:

ადამიანი, ცხოველი,

ფრინველი, თევზი,

მწერი, ქვეწარმავალი.

უსულოა საგანი, რომელსაც სული არ უდგას,უსიცოც-ხლოა. საკუთარი ძალით გადაადგილება არ შეუძლია, მაგალითად:

ხე, ქვა,

მდინარე, სახლი,

მდინარე, სახლი,

მთვარე, მინდორი და

სხვა... ვინ ჯგუფის სახელები სულიერია, რა ჯგუფის - სულიერიც და უსულოც.

საკუთარი და საზოგადო სახელები.

საკუთარია სახელი, რომელიც ჰქვია ერთ რომელიმე სა- განს, საზოგადო კი ერთნაირ საგანთა საერთო სახელია.

მაგალითად, მსოფლიოში უამრავი ქალაქია,რომელთაც თავ-თავისი სახელი ჰქვია:

ერთი ქალაქის სახელია თბილისი, მეორისა -- ქუთაისი,

მესამისა -- ბათუმი

და ა.შ.

ქალაქი ყველა ქალაქის საერთო სახელია, თბილისი კი ერთი ქალაქის სახელი. მაშასადამე, თბილისი საკუთა-რი სახელია, ქალაქი - საზოგადო.

საკუთარი სახელებია: ადამიანთა სახელები (ნინო, გიორგი), გვარები (მაჩაბელი, ჭონქაძე), ფსევდონიმები (ვაჟა-ფშაველა, არაგვისპირელი), ცხოველთათვის შერქმეული სახელები (გიშერა, წიქარა, აფთარა), გეოგრაფიული სახელები (საქართველო, მტკვარი, უშბა), ციურ მნათობთა სახელები (მზე, მთვარე, ვენერა), წიგნების, ჟურნალ-გაზეთების, მხატვრული ნაწარმოებების, დაწესებულება-ორგანიზაციების, ისტორიული მოვლენების, გემების სახელწოდებები...

საზოგადო სახელი, მრავალ ერთგვარ სახელს ჰქვია, მაგალითად: ქვა, ხე, ქალაქი, სოფელი და სხვა..

კონკრეტული და აბსტრაქტული სახელები.

კონკრეტულია სახელი, თუ ის აღნიშნავს ნივთიერი სახის მქონე საგანს, რომელსაც თვალით ვხედავთ ან შევეხებით :

დაფა, წიგნი,

ოქრო, მერცხალი,

წყალი, ჰაერი და სხვა..

აბსტრაქტულია სახელი, თუ ის აღნიშნავს ისეთ რამეს, რომელსაც ნივთიერი სახე არ გააჩნია. ე.ი. ვერც ვხე- დავთ და ვერც ვეხებით. მაგალითად: სიბრძნე, სიმშვი- დე, გულწრფელობა, ბედნიერება, ჭეშმარიტება...

ვინ ჯგუფის სახელები ყველა კონკრეტულია, რა ჯგუფისა კი შეიძლება იყოს კონკრეტულიც და აბსტრაქტულიც.

ზოგიერთი სახელი ერთ წინადადებაში შეიძლება კონკრეტული იყოს, მეორეში – აბსტრაქტული. მაგალი- თად ახალგაზრდობა კონკრეტულია, როცა ვამბობთ: "ჩვენი ახალგაზრდობა კარგად სწავლობს". ხოლო აბს-

ტრაქტულია, როცა ვამ-

ბობთ:"მან გაიხსენა თა-ვის

ვისი ახალგაზრდობა".

კრებითი სახელი აღნიშნავს საგანთა კრებულს, (ბევრს ერთად) როგორიცაა, მაგალითად:

ერი, ჯარი,

ხროვა,

გუნდი, ფარა და

სხვა...

ზოგიერთი სახელი ერთ ცალ საგანსაც აღნიშნავს და ერთგვარ საგანთა კრებულსაც. მაგალითად: ძროხა ერთ ცალ საგანს აღნიშნავს, როცა ვამბობთ:

"ჩემი ძროხა მინდორში საძოვრად გასუ-

ლა".

მაგრამ კრებითია წინადადებაში:

"გაშლილი ძროხა მოგროვდებოდა და დავიწყებდით ყველანი თვლასა". 

ნივთიერებათა სახელები. (სათაურიდან ჩანს, რომ ამ ჯგუფში შედის ნივთიერებები).

ნივთიერებათა სახელები აღნიშნავენ ისეთ საგნებს, რომელთა დათვლა შეუძლებელია. მაგალითად:

ოქრო, ვერცხლი, სპილენძი, თუჯი,

შაქარი, რძე, თაფლი და სხვა...

მოქმედების სახელები.

ბევრი სიტყვა მოქმედებას აღნიშნავს და რა კითხვაზე მიუგებს. წინადადებაში ისეა გამოყენებული, როგორც არსებითი სახელი. მოქმედების სახელები იბრუნვიან, მაგალითად: წერა, კითხვა, თამაში, ხატვა, მალვა, მღერა და სხვა...

აკეთებს ზმნაა, კეთება კი მისგან ნაწარმოები ბრუნებადი სიტყვაა. ასეთ სიტყვებს მოქმედების სახელები ჰქვია