"1821 - 2021:
200 χρόνια από την Eπανάσταση του 1821"
Το παρόν ηλεκτρονικό βιβλίο αφιερώνεται στη μνήμη όσων αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν το 1821
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΕΛΙΔΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 3
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΛΗΡΟΥ ΤΗΝ
ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ 6
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ: Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ ΜΟΝΩΝ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ 17
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ
1. Η ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΚΛΗΡΙΚΩΝ 25
2. ΤΟ ¨ΡΑΣΟ¨ ΣΤΗ ΜΑΧΗ 31
3. Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο Ε΄ 36
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ: ΟΙ ΕΘΝΟΜΑΡΤΥΡΕΣ 43
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ: ΚΛΗΡΟΣ ΚΑΙ ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ 53
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ: Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ 60
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ: ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ 65
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓΔΟΟ: ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ 70
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΑΤΟ: ΣΗΜΑΙΕΣ ΚΑΙ ΛΑΒΑΡΑ ΤΟΥ ΑΓΩΝΑ 75
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ: ΟΙ ΑΜΦΙΛΕΓΟΜΕΝΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 82
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: 1. Η ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 83
2. Ο ΥΜΝΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ 92
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Με αφορμή την συμπλήρωση 200 ετών από την έναρξη της Επανάστασης του 1821 δημιουργήθηκε ένα ηλεκρονικό βιβλίο με αναφορά στην συμβολή της Εκκλησίας και του κλήρου στον αγώνα κατά των Τούρκων.
Το παρόν ηλεκρονικό βιβλίο απευθύνεται στους μαθητές αλλά και σε όποιον ενδιαφέρεται να πληροφορηθεί για τον ρόλο του κλήρου και της Εκκλησίας γενικότερα στην Επανάσταση του 1821.
Βέβαια, στο πλαίσιο του σχολείου, παρουσιάζονται με συντομία μόνο κάποιες πτυχές αυτής της πολύπλευρης και σημαντικής
προσφοράς της Εκκλησίας στον επαναστατικό αγώνα του 1821.
"Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ευλογεί τη σημαία της Επανάστασης¨", Θ. Βρυζάκης, 1865
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ
Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΛΗΡΟΥ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ
Η πτώση του Βυζαντίου το 1453 δεν θα σημάνει και την κατάλυση της Εκκλησίας, παρά τους εξισλαμισμούς και τις θυσίες. Αντιθέτως η Ιεραρχία της επωμίζεται τώρα εθναρχικό ρόλο και καθίσταται σκέπη του Γένους, με το Πατριαρχείο ως σύμβολο ενώσεως και κέντρο εθνικής περισυλλογής μέσα στο ευρύτερο διοικητικό δίκτυο των κοινοτήτων της αυτοκρατορίας.
Ο Πατριάρχης αναγνωρίζεται από τον Σουλτάνο ως «πολιτικός» και πνευματικός ηγέτης των υπόδουλων Ρωμιών και η Εκκλησία αναλαμβάνει τώρα εκτός από την ποιμαντική της αποστολή και κοσμικά καθήκοντα και δικαιοδοσίες.
Αντίστοιχα, ο ιερέας ενσάρκωνε την πνευματική κεφαλή της κοινότητας, ενός θεσμού δηλαδή βυζαντινού και απώτατα αρχαίου, που αναδεικνύεται στα χρόνια της τουρκοκρατίας σε ζωντανό συνεκτικό πυρήνα εθνικής αυτοσυνειδησίας.
Αν και σε συνθήκες δουλείας, η Εκκλησία συνιστά στοιχείο ενοποιητικό και διαμορφωτικό της ελληνικής ταυτότητας, και στο εξής η ορθόδοξη πίστη αποκτά για τους Έλληνες ανοικτά εθνική διάσταση.
Η Ελλαδική Εκκλησία κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας πολλές φορές προστάτεψε τους κυνηγημένους, έσωσε πολλούς από τη μανία των Τούρκων και κράτησε ζωντανές τις παραδόσεις και τη γλώσσα. Και όταν ήρθε η ώρα της Επανάστασης, πρωτοστάτησε τόσο στην προετοιμασία της όσο και καθ’ όλη τη διάρκειά της.
Η δοξολογία της 23ης Μαρτίου στην Καλαμάτα. Πίνακας του Ευάγγελου Δράκου (Καλαμάτα, Μπενάκειο Μουσείο)
Τα χρόνια της Τουρκοκρατίας οι Έλληνες βρίσκουν παρηγοριά στην Εκκλησία. «Εκεί ήταν θησαυρισμένα τα δόγματα της πίστεώς μας, η υμνωδία, η αγιογραφία, η γλώσσα μας, τα χειρόγραφα, τα άμφια, η ξυλογλυπτική, η χρυσοχοϊα, όλα όσα είναι παρηγοριά και πνευματική αγαλλίαση διά τον άνθρωπο στον παρόντα κόσμο και ελπίδα για την μέλλουσα μακαριότητα». Όλα αυτά που υπενθυμίζουν την εθνική συνείδηση, στηρίζουν στις δοκιμασίες, τονώνουν την ελπίδα.
Η συμμετοχή της Εκκλησίας στην εθνεγερσία του 1821 δεν έγινε μόνο τότε, αλλά άρχισε αμέσως μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως και συνεχίστηκε μέχρι την απελευθέρωση του Γένους αλλά και μετά. Σε όλες τις φάσεις του αγώνα αντιμετώπισε αναρίθμητα μαρτύρια, αγχόνες και άγριες σφαγές.
" ¨¨Αδελφοί Έλληνες! Έπειτα από τετρακοσίων χρόνων σκληράν σκλαβίαν, ο Θεός ευσπλαγχνισθείς απεφάσισε να μας δώση την ελευθερίαν..
"Αθανάσιος Διάκος",
Λάδι σε χαρτόνι,
έργο του
Θεόφιλου
Παλαιών Πατρών Γερμανός
Το βαθύτατα θρησκευτικό και ακλόνητα ελληνορθόδοξο φρόνημα των ραγιάδων Ελλήνων αγωνιστών αντανακλάται σαφέστατα σε όλα τα συντάγματα των Εθνοσυνελεύσεων (στελέχη των οποίων υπήρξαν κληρικοί, όπως ο Βρεσθένης Θεοδώρητος – πρόεδρος της Πελοποννησιακής Γερουσίας), τα οποία δηλώνουν κατηγορηματικά ότι οι νόμοι του ελληνικού κράτους θα είναι νόμοι «των χριστιανών ημών [Βυζαντινών] αυτοκρατόρων».
Αλλά, και σ’ όλες τις ιστορικές πηγές και μαρτυρίες για την Επανάσταση (απομνημονεύματα των αγωνιστών, διακηρύξεις, συντάγματα, επιστολές και άλλο αρχειακό υλικό) διαπιστώνεται το κοινό αίτημα «να ζήσουν [οι Έλληνες] ως άνθρωποι ‘ς αυτή την πατρίδα και μ’ αυτήν την θρησκείαν», όπως δήλωνε κατηγορηματικά ο Μακρυγιάννης.
Σύμφωνα με τον Ν. Σβορώνο την εποχή εκείνη, ο συνδετικός κρίκος των Ελλήνων ήταν η ορθόδοξη πίστη. Οι Νεομάρτυρες, συχνό φαινόμενο της εποχής, που δέχονται τον μαρτυρικό θάνατο για τη χριστιανική τους πίστη, είναι συγχρόνως και οι πρώτοι εθνικοί ήρωες του νέου ελληνισμού.
Άλλωστε, στους πρώτους αιώνες της Τουρκοκρατίας η Εκκλησία όχι μόνο δεν αντιτίθεται στα απελευθερωτικά κινήματα που υποκινούνται από τις δυτικές χριστιανικές δυνάμεις, αλλά συχνά συμμετέχει ενεργά και πολλές φορές τα κατευθύνει.
Στο Σύνταγμα της Επιδαύρου αναγράφεται χαρακτηριστικά: "Όσοι αυτόχθονες κάτοικοι της επικρατείας της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν εισίν Έλληνες". Καθόλου τυχαίο, επίσης, είναι και το γεγονός ότι η 25η Μαρτίου (μείζων θεομητορική εορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου) είχε επιλεγεί από τη Φιλική Εταιρεία ήδη από τον Οκτώβρη του ’21 ως ημέρα εξέγερσης στην Πελοπόννησο, όπως μαρτυρείται από διάφορους πρωταγωνιστές της Επανάστασης, όπως π.χ. ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης.
Αλλά και σε όλη τη διάρκεια του Νεοελληνικού Διαφωτισμού ο χώρος της Εκκλησίας αναδεικνύεται σε φυτώριο πρωτοποριακών ιδεών και αντέταξε φωτισμένους εκπροσώπους όπως τους αγίους Νικόδημο Αγιορείτη, Αθανάσιο Πάριο, και τον Αρχιεπίσκοπο Κορίνθου Μακάριο Νοταρά, που υπήρξαν και οι γνήσιοι εκφραστές του κινήματος των Κολλυβάδων.
Κάθε εκπαιδευτική προσπάθεια εκκινεί και τερματίζει με κέντρο και κατευθυντήρια γραμμή την Εκκλησία. Ιδρύονται σχολές όπου διδάσκονται και μεταφράζονται Έλληνες και δυτικοί συγγραφείς, και κληρικοί λόγιοι αναδεικνύονται σε πρωταγωνιστές του νεοελληνικού διαφωτισμού.
Όλες αυτές οι δημιουργικές ζυμώσεις και τα πνευματικά ρεύματα συγκλίνουν τελικά στην ενιαία κοίτη της εθνεγερσίας, ή όπως θα γράψει ο Φωτάκος «κανείς και απ’ αυτούς έξω του εθνικού κύκλου δεν εβάδισεν», και η Εκκλησία της Ελλάδος ως θεσμός του νεοσύστατου κράτους δημιουργείται ως ζωντανός καρπός του διαφωτισμού.
Με αυτήν την συνεκτική, παιδευτική, κοινωνική, οικονομική, αγωνιστική και θυσιαστική συμβολή του, ο Ιερός Κλήρος και σύνολη η Εκκλησία μας, ως αιώνια κιβωτός του Ελληνισμού, πορεύτηκαν στην παλιγγενεσία.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ
Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ ΜΟΝΩΝ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ
Τα μοναστήρια επίσης έγιναν ορμητήρια των καπεταναίων, νοσοκομεία για τους τραυματίες, καταφύγια για τους κυνηγημένους. Έδωσαν χρήματα και τρόφιμα στους αγωνιστές και όπλισαν τους επαναστατημένους, ενώ εκατοντάδες ιερείς και μοναχοί εντάχθηκαν σε ένοπλες ομάδες και πήραν μέρος σε πολλές μάχες. Πολλοί σκοτώθηκαν και ακόμη περισσότεροι τραυματίστηκαν και φυλακίστηκαν.
Είναι γεγονός ότι οι μεγαλύτεροι διδάσκαλοι του Γένους στις Μονές έσπευδαν να μεταδώσουν την παιδεία, να στηρίξουν την Πίστη, να στερεώσουν το φρόνημα και να προπαρασκευάσουν το σκλαβωμένο Έθνος, για να σπάσει τα δεσμά και να αποκτήσει την ελευθερία του.
Από τον Σαμουήλ στο Κούγκι ως το ολοκαύτωμα του Αρκαδίου, τα μοναστήρια στάθηκαν «προπύργια της επανάστασής μας...», όπως μαρτυρεί ο Μακρυγιάννης, φρούρια και ορμητήρια, κέντρα εφοδιασμού και χώροι περίθαλψης τραυματιών και προσφύγων.
Οι Ιερές Μονές, σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, κράτησαν ψηλά το ελληνορθόδοξο φρόνημα στα ρημαγμένα χωριά και άσβεστη τη φλόγα της απελευθέρωσης από τον κατακτητή. Λειτούργησαν σαν «στρατιωτικές βάσεις» των επαναστατημένων Ελλήνων, με τη λειτουργία πυριτιδαποθηκών και την παροχή ασφαλούς καταφυγίου στους αγωνιστές.
Μονή Οσίου Λουκά Βοιωτίας
"Ο καλόγερος Σαμουήλ στο Κούγκι", Δεκέμβριος 1803"
"Το Ολοκαύτωμα της Μονής Αρκαδίου" ,
9 Νοεμβρίου 1866,
(Ελαιογραφία του Ιταλού ζωγράφου Γκαττέρ)
.
" Η θυσία του Καψάλη",
Θ. Βρυζάκης, 1826
Γι’ αυτό και τα μοναστήρια λεηλατήθηκαν, πυρπολήθηκαν, καταστράφηκαν ολοσχερώς σε πολλές περιπτώσεις, οι μοναχοί τους βασανίστηκαν και πολλοί εξ’ αυτών έχασαν ακόμα και τη ζωή τους, με μαρτυρικό σε πλείστες περιπτώσεις τρόπο, από τον κατακτητή.
Ο απαγχονισμός του Γρηγορίου του Ε' από τους Τούρκους στις 10 Απριλίου 1821
Ο ίδιος ο στρατηγός Μακρυγιάννης, δίνει την καλύτερη περιγραφή περί αυτού: «Ἀφάνισαν ὅλως διόλου τὰ μοναστήρια καὶ οἱ καημένοι οἱ καλόγεροι, ὁποῦἀφανίστηκαν εἰς τὸν ἀγῶνα, πεθαίνουν τῆς πείνας μέσα στοὺς δρόμους, ὁποῦ αὐτὰ τὰ μοναστήρια ἦταν τὰ πρῶτα προπύργια τῆς ἀπανάστασής μας. Ὅτι εκεῖ ἦταν καὶ οἱ τζεμπιχανέδες μας (πυριτιδαποθῆκες) κι ὅλα τὰἀναγκαῖα τοῦ πολέμου· ὅτ᾿ ἦταν παράμερον καὶ μυστήριον ἀπὸ τοὺς Τούρκους. Καὶ θυσίασαν οἱ καημένοι οἱ καλόγεροι καὶ σκοτώθηκαν οἱ περισσότεροι εἰς τὸν ἀγῶνα".
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ
1. Η ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΚΛΗΡΙΚΩΝ
Η δράση της Εκκλησίας κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας άλλοτε επαινέθηκε και άλλοτε επικρίθηκε. Ωστόσο, κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι ο Κλήρος -όλων των βαθμίδων- συνέβαλε τα μέγιστα για να διατηρηθούν η πίστη, η γλώσσα και οι παραδόσεις του λαού. Πολλοί αρχιερείς συμμετείχαν ενεργά στην Επανάσταση του 1821, ενώ και καθ’ όλη τη διάρκεια της σκλαβιάς οργάνωσαν πολλά κινήματα κατά των Τούρκων, τα οποία μπορεί να μην πέτυχαν, κράτησαν όμως ζωντανή την ελπίδα για το «μεγάλο βήμα του Γένους». Συγκεκριμένα:
-Το 1575 κήρυξε επανάσταση στη Μάνη ο Αρχιεπίσκοπος Επιδαύρου Μακάριος Μελισίδης.
- Το 1600 και το 1609 ο Μητροπολίτης Τρικάλων Διονύσιος Φιλόσοφος ή Σκυλόσοφος επαναστάτησε κατά των Τούρκων, για να συλληφθεί και να βρει μαρτυρικό θάνατο στα Γιάννινα το 1611.
- Το 1684 ο Μητροπολίτης Άμφισσας Φιλόθεος σήκωσε τα όπλα κατά των Τούρκων στην Κόρινθο, με ένοπλο σώμα που συγκρότησε ο ίδιος. Στη μάχη που ακολούθησε τραυματίστηκε θανάσιμα.
- Την ίδια χρονιά, ο Μητροπολίτης Κεφαλληνίας Τιμόθεος Τυπάλδος συγκρότησε επίσης επαναστατικό σώμα με 150 κληρικούς και πήρε μέρος σε όλες τις απελευθερωτικές προσπάθειες που γίνονταν εκείνη την περίοδο στο νησί.
-Το 1770 ο Μητροπολίτης Πατρών Παρθένιος στο Αίγιο και ο Μητροπολίτης Μακάριος Νοταράς στην Κόρινθο ανέλαβαν αντιστασιακή δράση κατά των Τούρκων.
- Το 1793, ο Άνθιμος Αργυρόπουλος ίδρυσε στο ορεινό, απροσπέλαστο χωριό των Θεοδώριανων, στην Άρτα, ένα μοναστήρι και σχολείο, για να μορφώνονται τα παιδιά.
Όταν ο Αλή πασάς κατάφερε μετά από αλλεπάλληλες πολιορκίες, αλλά και προδοσία, να υποτάξει το ηρωικό Σούλι, πολλοί αγωνιστές έφυγαν κυνηγημένοι στα γύρω χωριά. Τότε οι Μποτσαραίοι βρήκαν καταφύγιο στη μονή του Αργυρόπουλου, ο οποίος τους περιέθαλψε.
" Η μύηση αγωνιστών στην Φιλική Εταιρίᨨ",
Διονυσίου Τσόκου,1849
Ο αγωνιστής που έχει γονατίσει είναι ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και ο ιερέας που τον ορκίζει στο Ευαγγέλιο είναι ο Άνθιμος Αργυρόπουλος ιερομόναχος, ηγούμενος του μοναστηριού στα Θεοδώριανα Άρτας. Μέσα σε κατανυκτική ατμόσφαιρα γίνεται η μύηση του Γέρου του Μωριά παρουσία του θρυλικού Αναγνωσταρά , στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου της Ζακύνθου, την 1η Δεκεμβρίου 1918.
Στο βιβλίο «Μνήμη του Σουλίου», ο Βασίλης Κραψίτης γράφει: « Ο Διονύσιος Σολωμός έδωκε τον όρκο του Φιλικού μπροστά στον θρυλικό μονόφθαλμο Ηπειρώτη Αρχιμανδρίτη Άνθιμο Αργυρόπουλο, εφημέριο τότε του ναού, που είχε ορκίσει όλους σχεδόν τους Φιλικούς που μυήθηκαν στη Ζάκυνθο, ντόπιους και ξένους, που ζούσαν τότε εκεί…».
Ο Αργυρόπουλος πέθανε τυφλός στη Ζάκυνθο, στις 20 Ιανουαρίου 1847, χωρίς να προλάβει να δει την ιδιαίτερη πατρίδα του, την Άρτα, ελεύθερη, καθώς απελευθερώθηκε το 1881.
¨" Η έξοδος του Μεσολογγίου",
Θ. Βρυζάκης ,1853
2. ΤΟ "ΡΑΣΟ" ΣΤΗ ΜΑΧΗ
Με το ξέσπασμα της Επανάστασης, πολλοί αρχιερείς και ιερείς συμμετείχαν ενεργά σε ένοπλα σώματα, ενώ πολλά μοναστήρια εξελίχθηκαν σε κέντρα εξορμήσεων κατά των Τούρκων ΄΄οπως φάνηκε στα προηγούμενα κεφάλαια. Ειδικότερα:
- Ο Ιερομόναχος Σεραφείμ, από το Φανάρι Θεσσαλίας, ηγήθηκε της επανάστασης των Αγραφιωτών.
- Ο Μητροπολίτης Σαλώνων Ησαΐας ήταν αυτός που κήρυξε την επανάσταση στις 27/3/1821 στην περιφέρειά του, μέσα στο Μοναστήρι του Οσίου Λουκά Βοιωτίας.
Η Ιερά Μονής Δαμάστας πυρπολήθηκε
από τους Τούρκους γιατί είχε ς καταστεί
χώρος σταρτοπεδεύσεως του Αθ. Διάκου,
του Πανουργιά και του επισκόπου
Σαλώνων Ησαϊα.
«Το στρατόπεδο του Καραϊσκάκη στην Καστέλα»,
Θ. Βρυζάκης, 1855
- Η Μονή του Οσίου Λουκά, μετά τη σύσκεψη του Δεσπότη Σαλώνων, στα μέσα Μαρτίου του 1821, με τους οπλαρχηγούς της περιφέρειας, Αθ. Διάκο κ.ά., έγινε επαναστατικό κέντρο και χώρος κατασκευής φυσεκιών.
- Στην ίδια περιοχή και στο Μοναστήρι του Αγίου Νικολάου Πέτρας είχε στήσει το στρατηγείο του ο Δημήτριος.
- Λίγο πιο δυτικά, ο αρχιστράτηγος της Ρούμελης Γεώργιος Καραϊσκάκης είχε ως ορμητήριό του τη Μονή Προυσού της Ευρυτανίας.
- Το Μοναστήρι του Ομπλού Πατρών ήταν στρατηγείο των επαναστατών της περιοχής.
Προυσός: Ο πύργος του Καραϊσκάκη
«Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος», έγραφε στην Προκήρυξη της 24ης Φεβρουαρίου 1821 ο Αλέξανδρος Υψηλάντης
- Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης ξεκίνησε τον απελευθερωτικό αγώνα του από την εκκλησία. Μέσα στον Ιερό Ναό των Τριών Ιεραρχών του Ιασίου έλαβε το πολεμικό ξίφος από τον Μητροπολίτη Μολδαβίας Βενιαμίν Κωστάκη, ο οποίος ευλόγησε και τη σημαία του αγώνα του.
- Ο Χρύσανθος Πηγάς, Μητροπολίτης Μονεμβασίας και Καλαμάτας, το 1819 μπήκε στη Φιλική Εταιρεία και εργάστηκε εντατικά για την προετοιμασία της Επανάστασης. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη σύλληψή του από τους Τούρκους και τον εγκλεισμό του στις Φυλακές της Τρίπολης, όπου μαζί με άλλους μητροπολίτες πέθανε από τις κακουχίες.
3. ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο Ε΄
Κορωνίδα και προμετωπίδα των Αρχιερέων, που έπεσαν θύματα της θηριωδίας και του θρησκευτικού φανατισμού των κατακτητών είναι ο Οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄.
Δεν ήταν ο πρώτος που άνοιξε το μαρτυρολόγιο της Επαναστάσεως του 1821 αλλά ο Γρηγόριος ο Ε΄ πρωτοστάτησε ένα τέταρτο του αιώνα στην εκκλησιαστική και πνευματική ζωή του Έθνους. Ήταν μια πολύμορφη προσωπικότητα με αξιολογότατο έργο.
Ο Γρηγόριος Ε΄ ανήγειρε εκ βάθρων το ετοιμόρροπο Πατριαρχείο και απέσπασε από τις Τουρκικές αρχές άδεια λειτουργίας ελληνικού τυπογραφείου για εκτύπωση βιβλίων που διατηρούσαν ακοίμητη την εθνική συνείδηση του Γένους. Φρόντισε για την ανέγερση και ανακαίνιση κατά τόπους Εκκλησιών και εργάστηκε υπέρ των εθνικών συμφερόντων.
Προέτρεπε με εγκυκλίους την ίδρυση και λειτουργία σχολείων σε όλη την Ελλάδα και βοήθησε τις ήδη προϋπάρχουσες γνωστές Σχολές.
Μερικοί συγγραφείς εστιάζουν την προσοχή τους σε δύο αμφιλεγόμενα σημεία της ζωής του Οικουμενικού Πατριάρχου. Αυτά είναι η σχέση του με τη «Φιλική Εταιρεία» και ο αφορισμός των πρωτεργατών της Επαναστάσεως στις παραδουνάβιες περιοχές. Όλοι όμως οι ιστορικοί της νεώτερης Ελλάδας, (Τρικούπης, Παπαρρηγόπουλος, Καρολίδης, Βακαλόπουλος, Δασκαλόπουλος, Χρυσ. Παπαδόπουλος, Γορδίων κ.λ.π.), μερικοί σύγχρονοι των γεγονότων και
Ο απαγχονισμός του πατριάρχη Γρηγορίου E΄΄ (1749-1821), στις 10 Απριλίου 1821. Αποτελεί μία από τις πρώτες ενέργειες εκφοβισμού των Οθωμανών, συνδεόμενη κυρίως με την επανάσταση των Ελλήνων στη Μολδοβλαχία. Λιθογραφία, 0,57x0,82 μ.
ορισμένοι αυτόπτες μάρτυρες εξαίρουν το ρόλο του Πατριάρχη στα δύσκολα εκείνα χρόνια και ερμηνεύουν τις ενέργειές του σύμφωνα με το πολιτικό και θρησκευτικό κλίμα της εποχής.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία αποτελούσε μέρος της οθωμανικής διοίκησης. Ο Πατριάρχης ήταν υπόλογος στον σουλτάνο για το ποίμνιό του και όφειλε να κρατάει τον λαό σε ησυχία. Ο Γρηγόριος Ε' προχώρησε σε αφορισμό του κινήματος του Υψηλάντη, με σκοπό να δείξει πως δεν είχε καμία σχέση με την Επανάσταση και έτσι να αποτρέψει τα αντίποινα.
Πολύ εύστοχα, ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος αναφέρει πως ο Πατριάρχης, ως εκπρόσωπος θεσμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ήταν "καταδικασμένος να καταδικάσει την Επανάσταση".
Peter Von Hess,
"Το άψυχο σώμα του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε΄ ρίχνεται στη θάλασσα"
Το σίγουρο είναι πως ο θάνατος του Γρηγορίου ενδυνάμωσε την Επανάσταση. Κατά τον ιστορικό της Ελληνικής Επανάστασης Σπυρίδωνα Τρικούπη, οι επαναστάτες επιθυμούσαν να πάρουν εκδίκηση για την εκτέλεσή του.
Το τέλος του ήταν βασανιστικό. Σε ηλικία 76 ετών, την 10ην Απριλίου 1821 ο ιερομάρτυς Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ μεταφέρθηκε στο Φανάρι της Κωνσταντινούπολης όπου απαγχονίστηκε γιατί θεωρήθηκε συμμέτοχος της εξεγέρσεως των Ελλήνων και ένοχος προδοσίας. Πάνω στην αγχόνη το λείψανό του παρέμεινε για τρεις ημέρες με προσαρτημένο στο στήθος του διάταγμα της εις θάνατον καταδίκης του.
Εβραίοι αγόρασαν τη σορό του έναντι 800 γροσίων και την πέταξαν στην θάλασσα. Ένας Κεφαλλονίτης καπετάνιος εντόπισε τη σορό και την μετέφερε στην Οδησσό στην Ρωσίας, όπου εκτέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα. Η ταφή του έγινε με ιδιαίτερες τιμές τον Ιούνιο του 1821.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ
ΟΙ ΕΘΝΟΜΑΡΤΥΡΕΣ
Από τις τάξεις του κλήρου προέρχονται και πολλοί εθνομάρτυρες. Ονομάζονται έτσι, εκτός από τους λαϊκούς αγωνιστές, και όσοι κληρικοί πριν, κατά τη διάρκεια αλλά και μετά από την επανάσταση του 1821, θυσίασαν τη ζωή τους για την πατρίδα, συμμετέχοντας σε πολεμικές συγκρούσεις όπως ο Γρηγόριος Επίσκοπος Μεθώνης, ο Ησαϊας των Σαλώνων, ο Αθανάσιος Διάκος, ο Παπαφλέσσας, ο Νεόφυτος Καρύστου, και πολλοί άλλοι.
Οι εθνομάρτυρες διαπνέονταν από υψηλό πατριωτικό φρόνημα και έντονη επιθυμία να απαλλάξουν οι ίδιοι τη σκλαβωμένη πατρίδα από τους κατακτητές.
Τα κίνητρά τους ήταν τόσο πατριωτικά όσο και θρησκευτικά. Κινούνταν από αγάπη και αυτοθυσία για χάρη των άλλων.
Η απόφασή των κληρικών να χρησιμοποιήσουν όπλα κατά συνανθρώπων τους ήταν εξαιρετικά δύσκολη, γιατί ως χριστιανοί και μάλιστα κληρικοί δεν επιτρεπόταν να διαπράξουν φόνο.
Η Εκκλησία αντιμετώπισε με συγκατάβαση και ανοχή τη συμπεριφορά τους, γιατί διακινδύνευσαν να χάσουν την ψυχή τους προκειμένου να υπερασπιστούν τα ιερά και τα όσια του λαού τους και να υπηρετήσουν αξίες όπως η αυτοδιάθεση των λαών και η ελευθερία.
"Ο Ησαίας Σαλώνων και ο Διάκος φεύγουν για την μάχη".
Πίνακας του Εσς στη Στοά του Μονάχου
Εκτός από την θυσία δια μαρτυρικού θανάτου διά απαγχονισμού των Εθνομαρτύρων Πατριαρχών Γρηγορίου του Ε΄ και Κυρίλλου του ΣΤ΄ απ’ την Αδριανούπολη υπάρχουν και κορυφαία δείγματα θυσιών επισκόπων όπως ο Σαλώνων Ησαΐας (ο οποίος θυσιάστηκε στην Αλαμάνα κηρύσσοντας την Επανάσταση), ο Ρωγών Ιωσήφ (βοηθός του μητροπολίτη Άρτας Πορφυρίου, ο οποίος θυσιάστηκε κατά την ιστορική Έξοδο του Μεσολογγίου ανατινάζοντας τον Ανεμόμυλο, αφού επί ένα χρόνο εμψύχωνε τους πολιορκημένους κοινωνώντας τους τα άχραντα μυστήρια), ο Μεθώνης Γρηγόριος, ο Παλαιών Πατρών Γερμανός (ο οποίος όχι μόνο ευλόγησε το λάβαρο στην Αγία Λαύρα και στην Πάτρα, αλλά ήταν ο πρώτος που κρέμασε ο ίδιος το σπαθί κι εμψύχωσε τους πολεμιστές ψάλλοντας το «Αναστήτωσαν οι Έλληνες»), ο Έλους Άνθιμος, ο Βρεσθένης Θεοδώρητος, ο Ανδρούτσης Ιωσήφ, ο Ταλαντίου Νεόφυτος, και άλλοι.
σε πίνακα του Αλέξανδρου Ησαΐα εμπνευσμένο από τη μάχη της Αλαμάνας
Δεν ήταν λίγοι απ’ τον κατώτερο κλήρο ( όπως λ.χ. ο Γρηγόριος Δικαίος - Παπαφλέσσας και ο μοναχός Αθανάσιος Διάκος – για ν’ αναφέρουμε τους γνωστότερους ), αλλά και κάποιοι ιεράρχες οι οποίοι ζώθηκαν τα όπλα και τη στρατιωτική στολή και πολέμησαν ηρωικά σε διάφορα πεδία στρατιωτικών επιχειρήσεων, όπως π.χ. ο Έλους Άνθιμος, ο Παροναξίας Ιερόθεος και ο Αρδαμαρίων Ιγνάτιος.
Επίσης, οι 70 μοναχοί της Μονής του Μεγάλου Σπηλαίου, για παράδειγμα, ήταν μέλη της Φιλικής Εταιρείας και πολέμησαν οι ίδιοι τον Ιμπραήμ και τον Δράμαλη με αρχηγό τον Προηγούμενό τους.
Γρηγόριος Δικαίος
- Παπαφλέσσας
Αθανάσιος Διάκος
Διονύσιος ο Σκυλόσοφος
( -1611)
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ
ΚΛΗΡΟΣ ΚΑΙ ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ
Οι Φιλικοὶ από αυτή σχεδὸν την γενέθλια ημέρα της Εταιρείας, την 14η Σεπτεμβρίου, εορτὴ της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, 1814, καθὼς μαρτυρεί ο Ξάνθος, "ἐκατήχησαν διάφορους ὁμογενεῖς. . . καὶ τινὰς ἱερωμένους καὶ ἡγουμένους ἑλληνικῶν μοναστηρῖων".
Τη συμμετοχή κληρικών στη Φιλική Εταιρεία επισημαίνει ακόμα και ο Γ. Κορδάτος: «Οι Φιλικοί επεδίωξαν να δώσουν χαρακτήρα πανεθνικόν εις την οργανωμένην επανάστασιν και δι’ αυτό προσηλύτισαν και μερικούς Φαναριώτας και ανωτέρους κληρικούς».
Από το 1818 μυήθηκαν στη Φιλική Εταιρεία σχεδόν όλοι οι αρχιερείς της Πελοποννήσου. Τόσο έντονη και καθολική ήταν η ένταξη των κληρικών και μάλιστα των αρχιερέων στη Φιλικής Εταιρείας ώστε αυτός ο επικριτής της Φιλικής Εταιρείας και των αρχιερέων Γ. Σκαρίμπας να αναγκασθεί να ομολογήσει:
«Η Φιλική Εταιρεία στο κόλπο είχε μυήσει όλους σχεδόν τους Παλαιοελλαδίτες κοτσαμπάσηδες και προπαντός τους δεσποτάδες» («Το Εικοσιένα και η αλήθεια», τ. Α’, σ. 59, και Β’, σ. 93).
Ένα από τα πρώτα μέλη της Φιλικής Εταιρείας ήταν, κατά τον Σπηλιάδη, ο Αρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δίκαιος, ο γνωστός Παπαφλέσσας («Απομν. Σπηλιάδου», Τόμος Α’, Αθήνησι 1851, σελ. 4).
Κοντά στα γεγονότα, ο Σπηλιάδης αναφέρει μάλιστα ότι «συγκαταλέγοντο ήδη μεταξύ αυτών (Φιλικών) και Πατριάρχαι και Αρχιερείς και προεστώτες πολιτικοί των επαρχιών και πολεμικοί αρχηγοί».
Ο Ναός του Αγίου Γεωργίου των Φιλικών.
Ζάκυνθος
Ο όρκος δινόταν πάνω σε μια εικόνα του Χριστού καθισμένου στον θρόνο του Παντοκράτορα, έχοντας αριστερά του τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο και δεξιά τη Θεοτόκο και τον Άγιο Γεώργιο. Η εικόνα αυτή ονομάζεται «Τρίμορφο» και διατηρείται ως σήμερα εντός του Ναού του Αγίου Γεωργίου στη Ζάκυνθο.
Ο «επίτροπος της ανωτάτης αρχής» της Φιλικής Εταιρείας , ο Αλέξανδρος Υψηλάντης δείχνοντας το πόσο υπολόγιζε στη σύμπραξη των αρχιερέων για την προετοιμασία τού αγώνα έστειλε επιστολές προς όλους τούς αρχιερείς τού Αιγαίου Πελάγους ως συστατικό τού Φιλικού Δημ. Θέμελη. Έτσι λοιπόν, στην Φιλική Εταιρεία συμμετείχαν φτωχοί και άσημοι κληρικοί, αλλά και ιεράρχες που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στον απελευθερωτικό αγώνα.
Η Φιλική Εταιρεία όμως δεν περιορίσθηκε στη μύηση μόνον των αρχιερέων των διαφόρων επαρχιών αλλά τόλμησε να μεταφέρει και μεταδώσει το ευαγγέλιο του λυτρωμού του Γένους και σ’ αυτούς τους αρχιερείς, που, λόγω καθηκόντων, ήταν υποχρεωμένοι να διαβιούν στο στόμα του λύκου, την Κωνσταντινούπολη, όπως στον Εφέσου Διονύσιο και τον Δέρκων Γρηγόριο.
Ο όρκος των
Φιλικών
Όσοι επρόκειτο να μπουν στην Εταιρεία ορκίζονταν από ιερέα πάνω στο ιερό Eυαγγέλιο για την πίστη τους και την αφοσίωσή τους σ’ αυτήν και διατελούσαν οιονεί κατηχούμενοι.
Ο κληρικός ο οποίος επρόκειτο να ορκίσει τον μυούμενο φορούσε το πετραχήλι του και του έδειχνε το Ευαγγέλιο. Τότε ο κατηχητής απομάκρυνε λίγο τον μυούμενο και του διάβαζε τον όρκο ο οποίος ήταν ο εξής: «Ορκίζομαι εις το όνομα της Αληθείας και της Δικαιοσύνης ενώπιον του Υπερτάτου Όντος, να φυλάξω, θυσιάζων και την ιδίαν μου ζωήν, υποφέρων και τα πλέον σκληρά βάσανα, μυστικόν καθ’ όλην την δύναμιν της λέξεως το μυστήριον, το οποίον θα μου εξηγηθεί και ότι θα αποκριθώ την αλήθειαν εις ό,τι ερωτηθώ».
Αυτό τον όρκο ο μυούμενος τον επαναλάμβανε τρεις φορές. Στη συνέχεια ο κατηχητής τον ρωτούσε μεγαλόφωνα μπροστά στον κληρικό εάν αυτά που επανέλαβε στον όρκο τρεις φορές είναι αληθινά.
Ο μυούμενος έπρεπε να αποκριθεί ότι όσα επανέλαβε είναι αληθινά και για την ασφάλεια τους ορκίζεται το Ευαγγέλιο.
Στη συνέχεια του έκανε την ίδια ερώτηση και ο κληρικός και, αφού λάμβανε την ίδια απάντηση, τον όρκιζε με τον εκκλησιαστικό τρόπο.
Ο ιερέας της Φιλικής Εταιρείας έχοντας μπροστά του ένα δόκιμο, όφειλε να πεισθεί εάν αυτός ήταν βέβαιος Έλληνας, εραστής της πατρίδας, καλός άνθρωπος, και ότι δεν ήταν μέλος σε καμιά άλλη μυστική Εταιρεία, οποιαδήποτε και αν ήταν αυτή. Έπρεπε να βεβαιωθεί ότι δεν επιθυμούσε να κατηχηθεί από περιέργεια ή άλλη αιτία, αλλά από καθαρό πατριωτισμό. Μετά άρχιζε ο κατηχητής να εισάγει με προσοχή τον μυούμενο στα της Εταιρείας.
Κατά το 1820, θανόντος του ενός από τους ιδρυτές, του Νικολάου Σκουφά, μεταξύ αυτών που κινούσαν την Εταιρεία, εκτός από τους άλλους δύο συνιδρυτές της, τον Τσακάλωφ και τον Ξάνθο, ήταν ο κληρικός και λόγιος Άνθιμος Γαζής.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ
Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ
Ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαια της προσφοράς της Εκκλησίας στο έθνος είναι το κεφάλαιο της Παιδείας. Η Εκκλησία ίδρυσε σχολεία και δίδαξε τα ελληνικά γράμματα σε όλες τις γωνίες της Ελλάδας και όπου αλλού υπήρχαν Έλληνες.
Καταλυτική υπήρξε και η συμβολή του Κλήρου στην προαγωγή της παιδείας και του φωτισμού του γένους.
Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γεννάδιος Σχολάριος ίδρυσε την Πατριαρχική Σχολή και κάλεσε μορφωμένους να διδάξουν εκεί. Αργότερα γίνεται γνωστή ως η Μεγάλη του Γένους Σχολή.
Υπό την επίδραση της Πατριαρχικής Σχολής ιδρύθηκαν οι Σχολές της Αδριανουπόλεως, της Θεσσαλονίκης, της Λαρίσης και του Τυρνάβου.
Στην Πάτμο ιδρύεται το 1730 η Πατμιάς Σχολή που υφίσταται μέχρι σήμερα.
- Το 1753 ο Πατριάρχης Κύριλλος ΣΤ΄, ιδρύει στον Άθωνα την περίφημη Αθωνιάδα Σχολή που επίσης υφίσταται μέχρι σήμερα. Εκεί δίδαξαν ο Ευγένιος Βούλγαρις, ο Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης, ο Παναγιώτης Παλαμάς.
- Στη Σμύρνη ο μεγαλέμπορος Σαρή Παντελής ιδρύει την Ευαγγελική Σχολή.
- Στα Ιωάννινα έχουμε πλήθος σχολών.
- Περίφημη είναι η Σχολή της Μονής Φιλανθρωπινών, Βελλάς κ.ά.
- Γνωστή είναι επίσης η Σχολή της Δημητσάνας στη Μονή του Φιλοσόφου.
Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης
Μεγάλη του Γένους Σχολή
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ
ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ
Γνωστός για το αναμορφωτικό και εθνοσωτήριο έργο το οποίο επιτέλεσε σε μεγάλες μάζες του ελληνικού λαού είναι ο ιερομάρτυρας και εθναπόστολος Κοσμάς ο Αιτωλός. Με τους λόγους του προσπάθησε να τονώσει το θρησκευτικό και το εθνικό φρόνημα των υπόδουλων χριστιανών και να τους αποτρέψει από τον εξισλαμισμό.
Ο Κοσμάς βλέποντας το κατάντημα του Ελληνισμού, την αμάθεια και τη δυστυχία υπέφερε. Γι’ αυτό το λόγο εργάστηκε υπεράνθρωπα ιδρύοντας γύρω στα 230 σχολεία.
Απ’ όπου περνούσε πλήθος πιστών «ραγιάδων» τον άκουγε με πολλή προσοχή. Είναι χαρακτηριστικό αυτό που είπε κάποτε στην ομιλία του σ’ ένα χωριό:
Ο φλογερός ιερωμένος προέτρεπε να ιδρύουν σχολεία και εκκλησίες, γιατί θεωρούσε το σχολείο θεμέλιο για τη θρησκευτική και ηθική αναγέννηση των Ελλήνων. «Καλύτερον, αδελφέ μου, να έχης ελληνικόν σχολείον εις την χώρα σου, παρά να έχης βρύσες και ποτάμια» έλεγε.
Κατέκρινε όσους Έλληνες μιλούσαν βλάχικα ή αρβανίτικα και τους προέτρεπε να μαθαίνουν στα παιδιά τους Ελληνικά, γιατί «και η εκκλησία μας είναι εις την Ελληνικήν», έλεγε.
- Full access to our public library
- Save favorite books
- Interact with authors
- < BEGINNING
- END >
-
DOWNLOAD
-
LIKE
-
COMMENT()
-
SHARE
-
SAVE
-
BUY THIS BOOK
(from $20.39+) -
BUY THIS BOOK
(from $20.39+) - DOWNLOAD
- LIKE
- COMMENT ()
- SHARE
- SAVE
- Report
-
BUY
-
LIKE
-
COMMENT()
-
SHARE
- Excessive Violence
- Harassment
- Offensive Pictures
- Spelling & Grammar Errors
- Unfinished
- Other Problem
COMMENTS
Click 'X' to report any negative comments. Thanks!