Orta Çağ Avrupası’nda skolastik düşüncenin etkisiyle bilimsel ilerleme yavaşlamıştır. Buna karşın Doğu’da İslamiyet ile bilimsel çalışmalar “Altın Çağ”ını yaşamaktadır. İlk emri “oku” olan Kur’an-ı Kerim’in akla, düşünmeye ve bilgiye verdiği önemi kavrayan Türk-İslam bilim insanları bilimsel gelişmelerin öncüsü olmuşlardır. Bu dönemde öncelikle eski medeniyetlerden kalan diğer dillerdeki bilimsel kaynaklar Arapça’ya tercüme edilmiştir. İlk adım niteliğindeki bu çalışmaların ardından  elde ettikleri bilgileri değerlendirip yorumlayarak bilim ve teknolojiye katkıda bulunmuşlardır. İslam Devletlerinde bilim insanları devlet başkanları tarafından desteklenmiştir. Saraylarında bilimsel çalışmalar yapan bilim insanlarının fazlalığı ve saray kütüphanelerinin zenginliği o dönem yöneticileri için bir gurur kaynağıdır. Hatta kazandıkları savaştan sonra cizye almak yerine kitap isteyen devlet adamları olmuştur. Uzun yıllar batılı bilim insanlarının icat ettiği sanılan bazı buluşlar ile günlük hayatta kullanılan alet ve cihazlar Türk ve İslam bilginleri tarafından yüzyıllar öncesinden icat edilmiştir.

Minyatürlerde yer alan insanlar ne yapıyor olabilirler? Sizce minyatürler hangi döneme aittir? Neden?

............................................................................................................................................................................................................................................................

“İlim peşinde koşmak her Müslüman üzerine farzdır.”

“Kuşkusuz ki âlimler peygamberlerin mirasçısıdır.”

“Beşikten mezara kadar ilmi isteyin.”

Seyyid Hüseyin Nasr, İslam ve Bilim, s.8.

Türk-İslam medeniyetinde bilimsel gelişmeler Abbasi Devleti döneminde hız kazandı. 8. yüzyıl sonlarında Beytü’l- Hikme adıyla kurulan akademi daha sonra Darü’l-Hikme olarak adlandırılmaya başlandı. Zengin bir kütüphaneye sahip Darü’l-Hikme’de her bilim dalı için ayrı bölümler vardı. Burası bilim insanları, sanatçılar, tercümanlar, yazarlar ve şairlerle dolup taşıyordu. Arapçadan Yunancaya kadar çok sayıda dil konuşuluyordu. Sicilya ve Bizans İmparatorluğu kütüphanelerinden getirilen eserler Arapçaya tercüme ediliyordu. Bilimsel gelişmeler daha sonra Türk-İslam  devletleri döneminde de devam etti. Büyük Selçuklu Devleti Dönemi’nde 11. yüzyılda Nizamiye Medreselerinin kurulması ile günümüzdeki üniversiteler düzeyinde eğitim veren okullar açıldı. Gözlemevleri, hastaneler, kütüphaneler açılarak bilimsel çalışmalar desteklendi. Çok sayıda bilim insanı yetişti.

Etkinlik Zamanı

Metni okuyunuz ve soruları cevaplayınız. Cevaplarınızı defterinize yazınız.

Avrupa, bilimsel çalışmalar açısından karanlık bir dönemdeyken Müslüman bilim insanları bilgiye, deneysel uygulamalarla ulaşarak bilgiyi insanların hayat kalitesini artırmak için kullandılar. Her biri canlı birer ansiklopedi olan Müslüman araştırmacılar, bulgularını büyük bir hızla yazıya aktarmakta, ciltler dolusu kitaplar, geniş kütüphaneleri doldurmaktaydı. Bu medeniyetin altın çağı, yani 8. yüzyıl ve 13. yüzyıl arasında kalan dönem, geçmiş dönemlerin bilgilerini yok olmaktan kurtarıyor, değiştiriyor, yeni keşifler ilave ederek daha geniş ve zengin bir hâlde tüm dünyaya yayıyordu. Bu anlayışın özünde doğrudan gözlem fikri yatmaktaydı. Bir şeyin işleyişini anlamak için kendi gözünüzle görmeniz

gerekiyordu ve ancak bundan sonra yazabilirdiniz. 10. yüzyılda yaşayan İbn-i Heysem, deneylerini tamamen karanlık bir odada yapmaktaydı. 

Tarihte teorilerini deney yaparak doğrulayan ilk kişiler arasında yer alan İbn-i Heysem, bilimsel yöntemin kilometre taşlarından birini ortaya koymuştur: “İnandığını ispatla!”.

Hristiyanlar 1085’te günümüzde İspanya’da bulunan Toledo şehrini Müslümanlardan aldılar. Buradaki bilgi zenginliği onları şaşkına çevirdi. Bu fetihten önce ellerinde Yunanca metinlerden bazı parçalar bulunuyordu ve bunların çoğu da sahteydi. Şimdiyse yıllardır özlem duydukları bilgi ve metinlerin

Müslümanların elinde olduğunu görmekteydiler. Üstelik bu bilgiler klasik Yunan ile sınırlı da değildi. Müslüman âlimler beş yüz yılı aşkın süre boyunca bu eserleri incelemiş, yeniden oluşturmuş ve önemli ölçüde geliştirmişti.

Salim T. S. Al-Hassani, 1001 İcat Dünyamızda İslam Mirası, s.92-93 (Düzenlenmiştir.)

1. Orta Çağ’da Avrupa medeniyeti ile Türk-İslam medeniyeti arasındaki farklılıklar nelerdir? Tartışınız?

2. Müslümanlar bilimsel gelişme sürecine hangi katkıları yapmışlardır? Tartışınız?

3. “İnandığını ispatla!” ifadesi ne anlama gelmektedir? Tartışınız?

4. Avrupa’da bilimin gelişmesinde Müslümanların rolü nedir?

el-Harezmî (780-850) -Bize Sıfırı Tanıtan İnsan-

► 780 yılında Özbekistan’ın Harezm şehrinde doğdu.

► Matematik, astronomi ve coğrafya bilginidir.

► Matematik alanında yaptığı çalışmalarla “cebir” bilimini geliştirip sistemleştirmiş, matematiğin ayrı bir bilim dalı olarak var olmasını sağlamıştır.

► Harezmi Hint sayı sisteminden faydalanarak ilk kez “0” (sıfır) rakamından bahsetmiştir. İki bilinmeyenli denklemlere çözüm yolunu bulmuş ve bilinmeyen işareti “x” simgesini matematik bilimine kazandırmıştır.

► İlk kez sadece cebir matematiğini ele aldığı eseri 600 yıl boyunca Avrupa’da bu alanda temel eser olarak kullanılmıştır.

► Alanında ilk olan bir astronomi kitabı hazırlamıştır. Kitapta Güneş’in, Ay’ın ve o devirde bilinen beş gezegenin hareketleri ile ilgili bilgiler vermiştir.

Harezmi (Temsilî)

Fârâbî (870-950) -Ünlü Filozof ve Öğretmen-

► 870 yılında Türkistan’ın Farab şehrinde doğdu.

► Farabi insanlık tarihinin en büyük filozoflarından biri kabul

edilmiştir.

► Bütün parasını kitaplara yatırmış, yolda gördüğü, hiç tanımadığı

kervanlara para vererek belki bir yıl sonra gelecek belki de hiç gelmeyecek kitaplar sipariş etmiştir.

► Kaleme aldığı 160 kadar eser hem Doğu hem Batı bilim

dünyasında uzun yıllar temel eser olarak kabul edilmiştir.

► Farabi “birinci öğretici” olarak adlandırılan Aristo’nun düşüncelerini

geliştirerek “ikinci öğretici “unvanını almıştır.

► Müzik ile de ilgilenen Farabi seslerin matematiksel ölçümünü

yapmıştır.

► Kemanın atası olarak bilinen “rebab” isimli müzik aletinin de mucididir.

Farabi (Temsili)

İbn-i Sînâ (980-1037) -Tıbbın Üstadı-

► 980 yılında Özbekistan’ın Buhara şehrinde doğdu.

► Ünlü tıp bilimcisi ve filozoftur.

► Küçük yaştan itibaren tıp ve eczacılık konusunda iyi bir eğitim almıştır. Daha on altı yaşında iken dönemindeki birçok doktor onun bilgisinden faydalanmıştır.

► Henüz on sekiz yaşındayken Samani hükümdarının hastalığını tedavi edince kendisine büyük hediyeler verilmek istenmiştir. O ise sadece sarayın kütüphanesinden faydalanmak istediğini söylemiştir.

► Henüz mikroskop keşfedilmeden önce canlı mikroplardan bahsetmiştir.

► ”Tıbbın Kanunu” isimli kitabı 500 yıl boyunca Avrupa’da tıp alanında başvuru kitabı olarak kullanılmıştır.

► Tıp alanının yanında felsefe, astronomi, matematik, fizik, kimya gibi alanlarda da çalışmalar yapmıştır.

İbn-i Sina (Temsili)

el-Hâzinî (?-1155) -Hassas Terazilerin Mucidi-

► Türkmenistan’ın Menu şehrinde doğdu.

► Kimya, fizik ve astronomi bilimlerindeki çalışmalarıyla ölçü ve tartı aletlerine yaptığı katkılarla tanınan bir bilim insanıdır.

► Hazini, Newton’dan (Nivtın) 500 yıl önce “Her cismi yerkürenin merkezine doğru çeken bir gücün olduğunu” söylemiştir.

► Roger Bacon’dan (Racır Beykın) yaklaşık yüz yıl önce Dünya’nın merkezine doğru yaklaştıkça suyun yoğunlaştığı fikrini ortaya atmıştır.

► Bir cismin düşük yoğunluklu havada ağırlık kazandığını yoğun havada veya suda ise ağırlığının azaldığını keşfetmiştir.

► İcat ettiği hassas terazi sayesinde metallerin ve taşların saf olup olmadıkları ve metallerin özgül ağırlıkları tespit edebilmiştir.

el-Hâzinî’nin icadı olan terazi (Temsilî)

el-Cezerî (1136-1206) -13. Yüzyılın Mekanik Dehası-

► 1136 yılında Şırnak’ın Cizre ilçesinde doğdu.

► Mekanik mühendisliği konusunda çalışmalar yapan bir bilim insanıdır.

► İlk robotu yapıp çalıştırdığı kabul edilmektedir.

► “Olağanüstü Mekanik Araçların Bilgisi” isimli ünlü eserinde 50’den fazla cihazın çizimini yapmıştır.

► El-Cezeri’nin önemli mühendislik başarılarından biri de suyun akıntısı ile dönen ve aldığı suyu yukarıya taşıyan değirmenlerdir.

► El-Cezeri su ile işleyen ve aralıksız çalışan bir flüt de tasarlamıştır. Dönüşümlü olarak iki depoya dökülen su, havayı flüte doğru itmekte ve ses meydana getirmekteydi.

► Cezeri’nin diğer bir eseri de Diyarbakır Ulu Camii’nin ünlü güneş saatidir.

el-Cezerî’nin filli su saati çizimi

İbn-i Haldûn (1332-1406) -Fikirleriyle Sosyal Bilimlerin Öncüsü-

► 1332’de Tunus’ta doğdu.

► Babası devrin büyük hocalarındandır. Babasının teşvikiyle küçük yaşlarda eğitime başlamıştır.

► Hukuk, matematik, edebiyat, mantık, tefsir, hadis ve gramer dallarında öğrenim görmüştür.

► İbn Haldun’un en önemli eseri “Mukaddime”dir.

► İbn Haldun, pek çok Batılı bilim insanı tarafından sosyoloji ve tarih felsefesinin kurucusu olarak kabul edilmiştir.

► İbn Haldun “bir su damlası nasıl diğer su damlalarına benzer ise bir milletin geleceği de geçmişe aynen benzer” demektedir. Böylece milletlerin geçmişten ders çıkartarak tarih ilminden faydalanması gerektiğini söylemiştir.

► Fikirleri ile Osmanlı tarihçilerini büyük ölçüde etkilemiştir.

Ali Kuşçu (1403-1474) 

Osmanlı’ya Astronomi ve Matematiği Sevdiren İnsan

► Babası, ünlü bilim ve devlet adamı olan Uluğ Bey’in kuşçusu olduğu için “Kuşçu” lakabıyla meşhur olmuştur.

► Küçük yaştan itibaren matematik ve astronomiye ilgi duyan Ali Kuşçu, Uluğ Bey’in rasathanesinde çalışmıştır.

► Elçilik görevi ile geldiği İstanbul’da Fatih Sultan Mehmed ile tanışmıştır.

► Fatih’in davetiyle İstanbul’a gelmiş ve bu yolculuğunda masraflarını karşılaması için Fatih tarafından kendisine günlük 1000 akçe verilmiştir. Bu durum Fatih Sultan Mehmed’in bilim insanlarına verdiği değeri göstermektedir.

► Günde 200 akçe verilerek Ayasofya Medresesi’ne baş müderris yapılmıştır.

► Fatih Külliyesi’nde bir güneş saati yapmıştır.

► İstanbul’un enlem ve boylam derecesini belirlemiştir.

Ali Kuşçu (Temsili)

Piri Reis (1465-1554) -Haritası ile Meşhur Denizci-

► 1465’te Çanakkale’nin Gelibolu ilçesinde doğdu.

► Osmanlı Devleti’nin en parlak döneminde yaşamış ünlü Türk denizcisi, haritacısı ve coğrafyacısıdır.

► Ceylan derisi üzerine çizdiği Dünya haritasını 1517’de Yavuz Sultan Selim’e takdim etmiştir. Bu haritada İspanya, Portekiz ve Batı Afrika kıyıları ile Amerika kıtasının doğu kıyılarını

göstermiştir. Bu haritayı çizerken faydalandığı haritalara göre hataları azdır ve çizimleri günümüz haritalarına çok yakındır.

► Günümüzde bu haritanın sadece 1/6’sı elimizdedir. Haritanın kenarlarında, çizimini yaptığı bölgelerde yaşayan insan ve hayvanlara ait resimler de vardır.

► 1528’de çizdiği ikinci Dünya haritasında ise Kuzey ve Orta Amerika kıyılarını da göstermektedir.

Piri Reis’in

Dünya Haritası

Kâtip Çelebi (1609-1657)

Hayatını Kitaplara Adayan İlim İnsanı

► Asıl adı Mustafa’dır. “Kâtip Çelebi” ve “Hacı Halîfe” de denir.

► Osmanlı sarayında görevli olan babasının yanında iyi bir eğitim almış ve devlet hizmetine girmiştir.

► Hayatının büyük bölümünü ilmi çalışmalara ayırmıştır. Ona göre en büyük savaş kılıç ile değil ilim tahsil ederek cahilliğe karşı yapılan savaştır.

► Babasından kalan küçük mirasın tamamını kitaplara yatıran Kâtip Çelebi, dönemindeki kitaplarının çoğunu okumuştur.

► Binlerce kitaptan oluşan evindeki kütüphanenin saray kütüphanesinden sonra en büyük kütüphane olduğu söylenir.

► Dünyanın her yerindeki coğrafyacılara mektuplar gönderip bilgiler toplayarak 3 yılda yazdığı “Cihannüma” Türkçe yazılan ilk coğrafya kitabıdır.

Kâtip Çelebi (Temsili)

İslam bilginlerinin kitaplarının Avrupa’da ders kitabı olarak okutulmasını nasıl değerlendiriyorsunuz? Açıklayınız.

....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

İbn-i Sînâ’nın iç hastalıklarını tespit etme yönteminin günümüzde doktorlar tarafından kullanılması hakkındaki düşünceleriniz nelerdir? Açıklayınız.

....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

el-Hâzinî’nin Newton’dan önce yer çekimi ile ilgili deneyler yaptığını öğrendiğinizde neler hissettiniz? Duygularınızı paylaşınız.

....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Günümüzden asırlar önce el-Cezerî’nin robot bilimi ile ilgili çalışmalar yapması İslam bilginlerinin bilimsel alanda nasıl bir gelişmişlik düzeyinde olduğunun göstergesidir? Açıklayınız.

....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Tarih ilminin bilim olarak ortaya çıkmasının faydaları nelerdir? Açıklayınız.

....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Piri Reis’in çizdiği haritalar ileri teknolojilerle tespit edilecek bilgileri içermektedir. Buna göre Piri Reis’in harita çizimi konusunda ulaştığı seviye hakkındaki düşüncelerinizi açıklayınız.

....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................