1. Εισαγωγή

Ο εννοιολογικός χάρτης αποτελεί μια διαγραμματική αναπαράσταση των συνδέσεων μεταξύ δύο ή περισσότερων εννοιών με τη μορφή προτάσεων, που έχει ως σκοπό να προβάλει και να αναδείξει τις συνδέσεις και τις σχέσεις μεταξύ των εννοιών.

Η διαδικασία κατασκευής ενός εννοιολογικού χάρτη ονομάζεται εννοιολογική χαρτογράφηση και θεωρείται ως μία από τις πιο διαδεδομένες διεθνώς στρατηγικές που χρησιμοποιούνται για τις σχηματικές αναπαραστάσεις εννοιών τις τελευταίες δεκαετίες.

Η αρχική της σύλληψη οφείλεται στον J. Novak (Novak & Gowin 1984, Novak 1998), ενώ η ανάπτυξή της βασίζεται στα πορίσματα της γνωστικής ψυχολογίας για την οικοδόμηση της γνώσης (Βοσνιάδου 2001) και στη θεωρία της ουσιαστικής μάθησης του Ausubel (Ausubel et al. 1978).

Στόχος μιας εννοιολογικής χαρτογράφησης είναι να δώσει απάντηση σε ένα συγκεκριμένο ερώτημα εστιασμού (Cañas et al. 2003), στη βάση του οποίου ξεκινούν να αναλύονται, να συσχετίζονται, να επιμερίζονται κ.λπ. οι συνδεόμενες έννοιες σε διάφορα επίπεδα.

2. Συστατικά στοιχεία ενός         εννοιολογικού χάρτη

Με αφετηρία μία κεντρική έννοια, η εννοιολογική χαρτογράφηση ενσωματώνει τα εξής στοιχεία:

κόμβους (συνδεόμενες φράσεις, λέξεις, σχέσεις ή έννοιες, π.χ. Νοητική δομή, Σχεσιακή δομή, Διάγραμμα), που αναπαριστώνται με κύκλους, ελλείψεις ή παραλληλόγραμμα

συνδέσμους (γραμμές, βέλη)

ετικέτες (π.χ. Είναι, Αποκαλύπτει, Χρησιμοποιείται για, Δηλώνει)

προτάσεις, οι οποίες σχηματίζονται από τον συνδυασμό των παραπάνω στοιχείων (Έννοια – Σύνδεσμος με Ετικέτα – Έννοια) για τη διαμόρφωση του νοήματος (π.χ. Ο εννοιολογικός χάρτης είναι διάγραμμα).

Στους εννοιολογικούς χάρτες οι έννοιες κατά κανόνα αναπαριστώνται σε μία ιεραρχική δομή. 

Οι πιο γενικές, σημαντικές και αφηρημένες έννοιες βρίσκονται στην κορυφή του χάρτη, ενώ σε κατώτερα επίπεδα τοποθετούνται οι λιγότερο γενικές έννοιες, που αναλύουν και συγκεκριμενοποιούν τις πρώτες.

Η κατασκευή ενός εννοιολογικού χάρτη περιλαμβάνει τα εξής βήματα:

Διατύπωση μιας ερώτησης εστίασης

Προσδιορισμός των κεντρικών εννοιών του χάρτη

Κατασκευή του αρχικού χάρτη

Προσδιορισμός των σύνθετων συνδέσεων του χάρτη

Αναθεώρηση και βελτίωση του χάρτη σε ό,τι αφορά τις έννοιες, τη θέση τους και τις σχέσεις μεταξύ τους.

3. Πλεονεκτήματα της εννοιολογικής χαρτογράφησης

η δυνατότητα οπτικοποίησης ενός αντικείμενου, μιας κατηγορίας αντικειμένων, μιας διαδικασίας ή μιας ιδέας

η δυνατότητα εννοιοκεντρικής προσέγγισης της 

η δυνατότητα δόμησης και συστηματοποίησης εννοιών (εποικοδομιστική μάθηση) 

η απομάκρυνση από τη μηχανιστική μάθηση (αποστήθιση)

η δυνατότητα διερεύνησης των αντιλήψεων του μαθητή (αξιολόγηση)

η δυνατότητα για παρακολούθηση και κατανόηση της ίδιας της διαδικασίας μάθησης (μεταγνώση) αλλά και για αυτοαξιολόγηση και αυτοδιόρθωση

η αξιοποίηση σημειωτικών συστημάτων για αναπαράσταση της γνώσης (εικόνων, σχημάτων, διαγραμμάτων κ.λπ.)