Περιεχόμενα

1. Εξώφυλλο

2. Περιεχόμενα

3. Η ελιά στην Οδύσσεια

4.Η ελιά στην ελληνική πεζογραφία

5. Η ελιά στην ελληνική ποίηση

6. Οπισθόφυλλο

Η ελιά στην Οδύσσεια

Στη ραψωδία ε (στ. 477) ο Οδυσσέας, έχοντας φτάσει στο νησί των Φαιάκων, αναζητά προστασία σ’ ένα δάσος όπου φυτρώνουν άγριες και ήμερες ελιές.

"Τρύπωσε εκεί, κάτω από θάμνα δίδυμα, ελιά κι αγρίλι που ξεφύτρωναν μαζί." 1

Ποταμοθεός. Mικρογραφία από τον Aμβροσιανό κώδικα (5ος/6ος αι. μ.X.)

2

Στη ραψωδία ζ (στ.79-81) η Ναυσικά, πριν φύγει από το παλάτι για το ποτάμι όπου θα έπλενε τα ρούχα, παίρνει μαζί της και μια λήκυθο, προκειμένου να αλειφτούν όλες οι κοπέλες με λάδι.

"Κι όταν στην άμαξα η κόρη ανέβηκε,
 της παραδίνει και μια λήκυθο χρυσή με λάδι λιπαρό, για ν᾽ αλειφτεί κι η ίδια κι όσες κοπέλες τη συνόδευαν".3

                                                    4

Η ελιά κατείχει σπουδαίο ρόλο στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων της ομηρικής εποχής. Στη ραψωδία η, στ. 112-117 στον κήπο του βασιλιά Αλκίνοου υπήρχαν μεταξύ άλλων δέντρων και ελιές:

"Έξω από την αυλή, πλάι στην εξώθυρα, ένα μεγάλο περιβόλι τέσσερα στρέμματα, κι ο φράχτης γύρω να το προστατεύει. Εκεί ήσαν φυτεμένα δέντρα ψηλά και φουντωμένα· ροδιές κι οι απιδιές, μηλιές με μήλα χρυσοκόκκινα, συκιές με σύκα μέλι, κι οι καρπερές ελιές. Ποτέ τους ο καρπός δεν τους απόλειψε μήτε και πάει χαμένος·" 5

Στη ραψ. κ  (στ. 365) ο Οδυσσέας, αφηγούμενος τις περιπέτειές του στο νησί της Κίρκης, αναφέρει ότι μεταξύ άλλων περιποιήσεων που δέχτηκε, ήταν και η επάλειψη του σώματος με λάδι.

Τελειώνοντας με το λουτρό, ύστερα μ᾽ άλειψε καλότατα με λάδι,….6

                        7

Στη ραψωδία λ (στ 587-590) ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη, για να βρει τον Τειρεσία και να ρωτήσει πώς θα γυρίσει στην Ιθάκη. Περιγράφοντας το περιβάλλον αναφέρει: 

"Κι ακόμη υπήρχαν δέντρα, ψηλά και φουντωμένα, με καρπούς  να κρέμονται πάνω από το κεφάλι του —
οι αχλαδιές, ροδιές, μηλιές με τα χρυσά τους μήλα, συκιές ολόγλυκες και καρπισμένα λιοδεντρα·"8

Στη ραψ ψ(στ. 89-231) ο Οδυσσέας έχει πια γυρίσει στην Ιθάκη και αφού λούστηκε και ομορφοντύθηκε ζήτησε να του στρώσουν να κοιμηθεί μόνος του. Η Πηνελόπη, καθώς αδυνατεί να τον αναγνωρίσει και να τον εμπιστευτεί, ζήτησε να μετακινηθεί το κρεβάτι έξω από τη συζυγική κάμαρη. O λόγος της αυτός εξόργισε τον Oδυσσέα που, πέφτοντας στην παγίδα της, αποκάλυψε το μυστικό του ριζωμένου στη γη κρεβατιού τους, που μόνο αυτοί ήξεραν. Λέει λοιπόν ότι αυτός το είχε κατασκευάσει από ξύλο μιας ελιάς που είχε φυτρώσει στην αυλή τους. 9

Η ελιά στην ελληνική πεζογραφία

Ο Παπαδιαμάντης στο διήγημα "Τα ρόδιν' ακρογιάλια" αναφέρεται στην πρωινή κίνηση που είχαν τα ελαιοτριβεία της Σκιάθου. Ένα από αυτά ήταν στη γειτονιά του πατρικού του. 

«Τα ελαιοτριβεία είχον ανοίξει ήδη, τρεις ώρας πριν φέξη. Eν τούτων μ' εξυπνούσε κάθε πρωί, δίπλα εις την πατρικήν μου οικίαν. Άλλα δύο ήσαν αντικρύ, πέραν του μικρού ποταμίσκου της μούργας. Eν άλλο έκειτο εκείθεν του δρόμου, και άλλα οκτώ ή δέκα ευρίσκοντο εις τας άκρας του χωρίου, ολόγυρα εις τους κήπους. Πολλοί άνθρωποι εκυκλοφόρουν πρωινοί...Τηγανίτες εμοσχοβόλουν παντού. Οι ελαιοτριβείς εκαλοπερνούσαν καθημερινώς από τα φιλεύματα και τα κεράσματα των οικοκυράδων...» 10

              11                          

Στο ίδιο διήγημα γίνεται αναφορά στη λάμψη του ελαιολάδου μέσα στα κιουπια.

"Ὁ πατήρ του, ὅστις εἶχεν ἀποθάνει ἐν τῷ μεταξύ, καθ᾿ ὃν χρόνον ὁ Στάμος εἶχε καταλάβει ἤδη τὰ κτήματα, ἐμφανισθεὶς μὲ τὴν μακρὰν τσιμπούκαν καὶ μὲ τὴν βράκαν του, καθήμενος ὅπως τὸν παλαιὸν καιρόν, ὅταν ὁ Σταμάτης ἦτο παιδίον, εἰς τὸ φουγοπόδαρο*, ὑπὸ τὸ πτερύγιον τῆς ἑστίας, τοῦ ἔλεγε καθ᾿ ὕπνους, μὲ τὸ πομπῶδες καὶ συνθηματικὸν ὕφος τοῦ καιροῦ του:

― Σταμάτη, Σταμάτη, μὴν ἐκποιῇς τὰ ὑποστατικά. Τὸ ἐλαιόλαδον, μέσα εἰς τὰ κιούπια, λάμπει καλλιότερον παρ᾿ ὅσον τὰ πέρπυρα εἰς τὰς δολερὰς χεῖρας τοῦ ἀθλίου τοκογλύφου". 12

Στο χριστουγεννιάτικο διήγημα του Παπαδιαμάντη "Ο πολιτισμός εις το χωρίον (1891)" η ηρωίδα ασχολείται με την τελετουργία του ανάματος των καντηλιών και χρησιμοποιεί λάδι. 

Διαβάζουμε σχετικά: «Η Θοδωριά έλαβεν από τινος ερμαρίου το λαδικόν, κατεβίβασε το κανδήλιον, και ο κρότος της προστριβής του σχοινίου επί της μικράς τροχαλίας την έκαμε ν' ανατριχιάσει. Έρριψεν έλαιον εις το κανδήλιον, το ανεβίβασεν πάλιν, έκαμε τρεις σταυρούς εμπρός εις τα εικονίσματα των αγίων...»13

14

Στο πεζογράφημα "Η μαζώχτρα κι άλλες ιστορίες" του Αργύρη Εφταλιώτη προβάλλεται το επάγγελμα της γυναίκας που μαζεύει ελιές.

Σε ένα χωριό της Κρήτης η Ασήμω μάζευε ελιές σε χτήματα άλλων και ο Πανάγος την ερωτεύεται και οι δυο νέοι ανταλλάσσουν όρκους αγάπης. Μια μαζώχτρα όμως δεν μπορεί να παντρευτεί έναν πλούσιο. Ο νέος αθετεί τον λόγο του και η κοπέλα τον εκδικείται. 15

                    16

Η ελιά παίζει κυρίαρχο ρόλο και στον Στρατή Μυριβήλη. Στο κείμενό του «Απ’ την Ελλάδα» ο συγγραφέας προσωποποιώντας τα λιόδεντρα γράφει: «Οι κορμοί των δέντρων είναι βασανισμένοι από μια αγωνιώδη προσπάθεια. Συστρέφονται, γονατίζουν να προσευχηθούν, υψώνουν σκληρά μπράτσα, μέλη τυραννισμένα από την κίνηση, όλο αγκώνες και γόνατα. Οι στριφτές ρίζες βυζαίνουν από τη καρδιά της γης το χρυσό για τη σαλάτα του φτωχού.» 17

18

Ο Κονδυλάκης, κρητικός, δεν μπορούσε να μην κάνει αναφορά στην ελιά στα κείμενά του. Έτσι, στο "Γενή Μανώλης" διαβάζουμε: 

"....εισήλθα εις την παρά το χωρίον μικράν κοιλάδα, την οποίαν επλήρου ο θόρυβος των καταγινομένων εις το λιομάζωμα, Τούρκων και Τουρκισσών κατά το πλείστον. Του όλου δε θορύβου εδέσποζεν η φωνή νεαρού Τούρκου, όστις ανεβασμένος εις υψηλήν ελαίαν, της οποίας απέκοψεν ένα ξηρόν κλάδον, ετραγούδει συγχρόνως εις τον σκοπόν της εποχής:

Η ελιά στην ελληνική ποίηση

Ο Γ. Δροσίνης στα "Φωτερά σκοτάδια" γράφει: 

Βλέπω τό δέντρο τής ελιάς ολόκορµο 

Στό λάδι, πού µικρό καντήλι καίει, 

Καί βλέπω σ’ έν’ αµίλητο παράπονο 

Κάποια µεγάλη συµφορά, που κλαίει.

......

Στό µέτωπό µου δέν επόθησα 

Δάφνης χρυσόδετο στεφάνι:

 Τής χλόης τό ταπεινό στεφάνωµα 

Στον ίσκιο µιάς ελιάς –µου φτάνει. 20

Λορέντζος Μαβίλης, Ἐλιά

Στὴν κουφάλα σου ἐφώλιασε μελίσσι,

Γέρικη ἐλιά, ποῦ γέρνεις μὲ τὴ λίγη

Πρασινάδα ποῦ ἀκόμα σὲ τυλίγει

Σὰ νἄθελε νὰ σὲ νεκροστολίσῃ.

Καὶ τὸ κάθε πουλάκι στὸ μεθύσι

Τῆς ἀγάπης πιπίζοντας ἀνοίγει

Στὸ κλαρί σου ἐρωτάρικο κυνῆγι,

Στὸ κλαρί σου ποῦ δὲ θὰ ξανανθίσῃ.

Ὢ πόσο στὴ θανὴ θὰ σὲ γλυκάνουν,

Μὲ τὴ μαγευτικιὰ βοὴ ποῦ κάνουν,

Ὁλοζώντανης νιότης ὀμορφάδες

Ποῦ σὰ θύμησες μέσα σου πληθαίνουν·

Ὢ νὰ μποροῦσαν ἔτσι νὰ πεθαίνουν

Καὶ ἄλλες ψυχὲς τῆς ψυχῆς σου ἀδερφάδες. 21

12 ΙΟΥΝ. 1899 

                            22

Είμαι του ήλιου η θυγατέρα 

 η πιο απ’ όλες χαϊδευτή.   

 Χρόνια η αγάπη του πατέρα   

 σ’ αυτόν τον κόσμο με κρατεί.    5    

Όσο να πέσω νεκρωμένη,  

 αυτόν το μάτι μου ζητεί·  

 είμ’ η ελιά η τιμημένη.

 Δεν είμ’ ολόξανθη, μοσχάτη  

 τριανταφυλλιά ή κιτριά·    10   

 θαμπώνω της ψυχής το μάτι,   

 για τ’ άλλα μάτια είμαι γριά.    

 Δε μ’ έχει αηδόνι ερωμένη,  

 μ’ αγάπησε μία θεά·   

 είμ’ η ελιά η τιμημένη.

 δε μ’ απολείπουν οι καρποί·  

 ώς τα βαθιά μου γηρατεία   

 δε βρίσκω στη δουλειά ντροπή·   

 μ’ έχει ο Θεός ευλογημένη,    20 

 κι είμαι γεμάτη προκοπή·    

είμ’ η ελιά η τιμημένη.

Φρίκη, ερημιά, νερά και σκότη,   

τη γη εθάψαν μια φορά·    

πράσινη αυγή με φέρνει πρώτη    25    

στο Νώε η περιστερά·   

όλης της γης είχα γραμμένη    

την εμορφιά και τη χαρά·   

είμ’ η ελιά η τιμημένη.

 ήρθ’ ο Χριστός ν’ αναπαυθεί,   

 κι ακούστηκ’ η γλυκιά λαλιά του    

 λίγο προτού να σταυρωθεί·    

το δάκρυ του, δροσιά αγιασμένη,    

έχει στη ρίζα μου χυθεί·    35 

είμ’ η ελιά η τιμημένη. 23

O Άγγελος Σικελιανός (Ραψωδίες του Ιονίου, Το διάβα του Ελαιώνα,από τον Λυρικό Bίο, A΄, Ίκαρος 1965) γράφει:

Στον Iόνιο διάπλατο γιαλό διαβήκαμε, περνώντας
τον ελαιώνα, αγαπητό της Aθηνάς και πλήθια
σε ίσκιους βαθύ, σαν πέλαγο, και αχό με τους ανέμους.
Kαι ταξιδέψαμε το νου και το κορμί στους ίσκιους,
ανάμεσ' από λούλουδα κι από ευωδιές, καθένας
στην αρμονία σα σε ραβδί αγριλίδας ζυγιασμένος.....

.....Tέτοια και η Γλαύκη εμίλησε, που 'χε γλυκά ευωδιάσει
με λιόφυλλο το στόμα της ....24