ელექტრონული წიგნი"ჩვენი მთისუბანი " შექმნილია სასწავლო აქტივობის "პროექტი ჩემს გაკვეთილზე"ფარგლებში მერვე კლასის მოსწავლეებთან ერთად და გაგაცნობთ სოფელ მთი სუბნის ონომასტიკას.

    წიგნზე მუშაობდნენ მერვე კლასის მოსწავლეები:საბა დუაძე,გიორგი თურაძე და ნინი ჯაბნიძე;

ხელმძღვანელი:გ.გორგოძე-ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებელი, მასწავლებე ლთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის ქვეპროგრამის "ასწავლე საქართვე ლოსათვის"კონსულტანტ-მასწავლებელი;

                       მთის კალთაზე შეფენილი,

                          „სანთლის წყალით“ნაკურთხი,

                           ავსებული ქართულ სულით,

                            აჭარულით,კახურით.

                      მთისუბანი-ჩუმი სევდა,

                      დაკეტილი ოდები,

                      მე შენამდე მოვდივარ და

                      შენ ჩემამდე მოხვედი.

               „სანთლის წყარო“, „იასაღი“,

                „მაცივარი“, „ქოჩახი“,

                 ღმერთო,ღმერთო,დაიფარე

                 თითოეული ოჯახი...

                           მთისუბანი-ჩუმი სევდა,

                          დაკეტილი ოდები,

                         მე შენამდე მოვდივარ და

                         შენ ჩემამდე მოხვედი.....

                              მხოლოდ ღალატი თუ გაგტეხავდა....

   ცის კაბადონზე მოციალე ვარსკვლავად მიკრულს, თავს გახვევია ლეგენდების მრუმე ფერები... გულდანისლული დროჟამური მწარე ტკივილით,  შორიდან გიცქერ და შენს კედლებს მოვეფერები.... 

                              ხიხანის ციხე

  ონომასტიკა-ონომასტოლოგია ენათმეცნიერების დარგია და შეისწავლის ამა თუ იმ ენაში არსებულ საკუთარ სახელთა ერთობლიობას:

-  ტოპონიმებს-ადგილთა სახელწოდებებს;

-ადამიანთა გვარ-სახელებს, შერქმეულ სახელებს და ა.შ.

         ჩვენი ელექტრონული(აუდიო) წიგნი გაგაცნობთ მთისუბნურ ონომას ტიკას: 

-ადგილთა სახელწოდებებსა და მასთან დაკავშირებულ ისტორიებს;

-გვარებსა და შერქმეულ გვარებს;

-მთისუბნის ღირსშესანიშნაობებს;

Onomastics-onomastology is a branch of linguistics and studies the set of proper names in a particular language:

- toponyms - names of places;

- people's surnames, nicknames, etc.

 Our e-book (audio) will introduce you to the onomatopoeia of the mountain region:

- place names and related stories;

- Surnames and nicknames;

- attractions of Mtisubani;

     მთისუბანი-ყოფილი "მუმ სუი"-"სანთლის წყალი".მოიხსენიება "ჯალე"-ს სახელითაც(ჯალალი-არაბ.-დიდებული;"ჯალილე"-არაბ.დიდი) -სოფელი მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე,ზღვის დონიდან 1450 მეტრზე, თხილ ვანის თემში,ხულოს მუნიციპალიტეტში და სხალთა-ხიხანის ხეობის უკიდუ რესი სოფელია.

     დღეისათვის სოფელში მუდმივად მაცხოვრებელი თერთმეტიოდე ოჯა ხია. ფუნქციონირებს საბაზო საფეხურის სკოლა,სადაც თორმეტი მოსწავლე სწავლობს.

      სოფელი ცნობილია ბუნებრივი პირობებით.განსაკუთრებულ ყურადღე ბას იპყრობს "ბუნებრივი მაცივრები",რომელიც საჭიროებს მეცნიერულ შესწავლას.

Mtisubani - former "Mum Sui" - "candle water". It is also referred to by the name of "Jale" (Jalali-Arab.-great; "Jalile"-Arab. great) - the village is located on the western slope of the Arsian ridge, 1450 meters above sea level, nuts Ukidu Res is a village in Van community, Khulo municipality and Skhalta-Khikhani valley.

At present, there are eleven OjaKhias living permanently in the village. There is a basic level school, where twelve students study.

 The village is known for its natural conditions. Special attention is drawn to "natural refrigerators", which require scientific study.

                                    ა

არაები-(თურქ)“ორ მთას შუა“-ადგილი „თამარის( ხიხანის) ციხის“გვერდით, რომელსაც ადრე სათიბად იყენებდნენ.ახლა სასაზღვრო ზოლშია.

                                         ბ

ბათაღები-(თურქ.)- ჩავეფალი-ჭაობიანი, გაუვალი ადგილი.

 ბეგების ადგილები--ადგილები ქოჩახში,ახლა სახნავ-სათესის სახელია, ცხო ვრობს მოსახლეობაც. როგორც ამბობენ, ამ ადგილებს აქაური ბეგები (ხიმში აშვილები) ფლობდნენ. მიანიშნებენ მათ ეზოებზედაც

ბერიძეების უბანი-ადგილი, სადაც ცხოვრობენ ბერიძეები.

 ბურღულწყარო-ბურღული წყარო-წყაროს სახელია.წყალი ბურღულად, ,ბურღივით ამოდის..

Araebi (Turkish) "between two mountains" - a place next to "Tamar (Khikhan) Castle", which was used as a mowing farm. Now it is in the border zone.

Bataghebi-(Turkish)- swampy, impassable place.

The places of the Begs - the places in Kochakh, are now the name of arable land, the inhabitants also herd sheep. As they say, these places were owned by local Begs (Khimshi Ashvilis). They point to their yards as well

Beridze district - place where Beridze people live.

Burgultskaro is the name of the spring. The water rises like a drill.

                                         გ

გვერდი-ადგილი სოფლის შემოსასვლელში

                                   დ

 დამპალჭოლო-დამპალი ჭოლო-ჭაობიანი ადგილის სახელია.

 დიდაღმართი-დიდი აღმართი-ჰქვია გზას,რომელიც ადის სარიჩაირის მთა    მდე.

 დიდღელის სერი-ადგილის სახელია,საიდანაც ჩამოდის მდინარე, რომელ საც "ღელეს"ეძახიან და უერთდება მდინარე სხალთას,შემდეგ აჭარის წყალს.

დუაძეების უბანი-ადგილი,სადაც ცხოვრობენ დუაძეები. 

Gverdi-place at the entrance of the village

 Dampali colo- is the name of a bog-swampy place.

 Didigmarhti- The road that climbs up to Sarichair mountain is called

 Didgheli is the name of the Seri-place, from where the river, which is called "Ghele", flows down and joins the Skhalta river, then the water of Adjara.

Duadze district - place where Duadze liv

                                     თ

„თერნალი წყალი“-ნაკადული, რომელიც სათავეს იღებს "ქელამულადან". სიტყვა უნდა მომდინარეობდეს ძირიდან "თელნარი",გრამატიკული ცვლილებების(ბგერის გადასმა) შედეგად მივიღეთ "თერნალი"

თურაძეების უბანი-ადგილი, სადაც ცხოვრობენ თურაძეები.

თხილვანის შესაქცევი-ადგილი, საიდანაც იწყება სოფელი მთისუ ბანი.თხილვანა მეზობელი სოფელია.

                                      ზ

„ზაბითი პოლია“(რუს.)-ზაბითის მინდვრები-ყოფილი სასროლეთის ტერიტორია. აქ საბჭოთა ჯარების დგომის დროს ზაბითი ცეცხლაძეს სროლისას თითი მოსწყდა და ამიტომ შეერქვა „ზაბითი პოლია“;

  ზაბორი(რუს.)-ქვის კედელი,ყოფილი ჯარის სადგომი.

"Thernal water" - a stream that originates from "Kelamula". The word must come from the root "Telnari", as a result of grammatical changes (transition of sound) we got "Thernal"

Turadze district - place where Turadze live.

The turning point of Tkhilvani is the place where Mtisu Bani village begins. Tkhilvana is a neighboring village.

"Zabiti Polya" (Russian) - the fields of Zabiti - the territory of the former shooting range. When the Soviet troops were stationed here, Zabiti Tsetskhladze lost his finger while shooting, and that's why he was called "Zabiti Polya";

Zabor (Russian) - Stone wall, former army station.

 ზედა თერნალები-ტყის სახელია.ხარობს წიწვოვანი ხეები.

                                       ი

  იასაღი-საფარი-ტყიანი მთა,სადაც ტყის კაფვა აკრძალულია. ხარობს წიწვოვანი და ფოთლოვანი ხეები.მთის ძირიდან გამოედინება "სანთლის წყარო".ადგილობრივები ყვებიან,რომ ადრე ზვავმა საცხოვრებელი სახლი დაანგრია.ფურნის ნანგრევები ახლაც ჩანს.

                                        კ

 კილდე-კლდე არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე.

 კილდესუკანი-კლდისუკანი-ჭალები საყინვიის მთის უკან. გამოიყე ნება საძოვრებად.

 Zeda ternalebi-Upper Ternals is the name of the forest. Coniferous trees flourish.

Yasaghi-Safari-forested mountain where logging is prohibited. Coniferous and leafy trees thrive. "Candle spring" flows from the bottom of the mountain. Locals say that an avalanche destroyed a house earlier. The ruins of the oven can still be seen.

 Kilde-Klede on the western slope of the Arsian ridge.

 Kildesukani-Clidisukani-Floods behind the glacier mountain. Use your will to graze.

                                       მ

    მაცივრები-ბუნებრივი მაცივრები,საყინვიის მთის კალთაზე,რომელიც ფიქალი, ნამსხვ რევი ქვისაგან შედგება.მთის ძირში მოწყობილ გამო ქვაბულებში,სადაც ტემპერატურა ნულს ქვემოთაა,მოსახლეობა ინახავს პროდუქტს და იყენებს, როგორც მაცივარს.ეს ადგილი საინ ტერესოა ტურისტული თვალსაზრისით.

  მერცხლნარი-წყაროს სახელია,საიდანაც სოფელი მარაგდება სასმელი წყლით. “მერცხალს“ უწოდებენ კენკროვან მცენარეს,რომელიც ისხამს წითე ლი ფერის ნაყოფს და საკვებადაც იყენებენ.სახელიც აქედან უნდა მომდინა რეობდეს „მერცხლნარი“("ნარ"-სუფიქსიანი სახელთა წარმოება).  

Macivrebi- natural refrigerators, on the slope of the glacier mountain, which consists of slate, rubble and stone. Due to the boilers arranged at the bottom of the mountain, where the temperature is below zero, the population stores the product and uses it as a refrigerator. This place is Saint Teresa from a tourist point of view.

 Mertskhlnari is the name of the source from which the village is supplied with drinking water. "Mertskhal" is a berry plant that produces red fruits and is used as food. The name must have come from this, meaning "Merskhlnari" ("production of names with nar" suffix).

                                                              ნ

 ნამწვი-სახნავ-სათესი ადგილი.ტყეს კაფავ დნენ,  წვავდნენ და მიწას ხნავდნენ.ამიტომ ეწოდა „ნამწვი“.(იგივე „ახო“)

ნასახლევი-ადგილი იასაღის მთის ძირში,სადაც სახლი ედგათ თურაძეებს.ზვავს ეს სახლი დაუნგრევია.შენობის ნარჩენები ახლაც ჩანს.

                                                                    რ

 რამაზან ღელე(თურქ.)-„მარხვის ღელე“-ჭალა მთისუბანში.

                                                                    ს

სანთლის წყარო- „მუმსუი“-(თურქ)-წყარო,რომელიც გამოედინება იასა ღიდან.ლეგენდის მიხედვით,აქ ჩავლილ მგზავრებს ანთებული სანთლები დახვედრიათ და ეს სახელი შეურქმევიათ.არსებობს ლეგენდის სხვა ვერსიაც.

Namtsvi - an arable-sowing place. They cut down the forest, burned it and plowed the land. That's why it was called "Namtsvi". (the same as "Aho")

Nasaxlevi-place at the foot of the Yasagi mountain, where the house of the Turadzes stood. The avalanche did not destroy this house. The remains of the building are still visible.

 Ramazan Ghele (Turkish) - "Fasting Ghele" - swamp in Mtissubani.

SanTis wyaro - "Mumsui" (Turkish) - a source that flows from Yasa Ghi. According to the legend, the passengers who arrived here were greeted by lit candles and were given this name. There is another version of the lege

მთისუბანი-(მუმ-სუი)სოფელი თხილვანის თემში,ხიხანის ციხის მოპირ დაპირე მხარეს, არსიანის მთის დასავლეთ კალთაზე,ზღვის დონიდან 1490 მეტრზე.- აბუსერიძეთა და შემდგომ აჭარის უკანასკნელ გამგებელ ხიმშიაშვილთა საზაფხულო რეზიდენცია.

მთისუბნის ხიდი-ხიდი,რომელიც გადებულია „ღელეზე“და სოფელს აერთებს თხილვა ნასთან.

მუმ-სუი-(თურქ.)  "სანთლის წყალი"- მთისუბნის წინა სახელია-სოფელი თხილვანის თემში,ხიხანის ციხის მოპირდაპირე მხარეს,არსიანის მთის დასავლეთ კალთაზე,ზღვის დონიდან 1490 მეტრზე.

 მოკლეზე- ბილიკი   სოფლის შემოსასვლელ ში,საიდანაც გზას იმოკლებენ 

Mtisubani (Mum-Sui) village in Tkhilvani community, on the opposite side of Khikhani fortress, on the western slope of Arsian mountain, 1490 meters above sea level. - summer residence of Abuseridze and Khimshiashvili, the last governor of Adjara.

Mtisubnis xidi- is a bridge that is laid on "Ghele" and connects the village with Tkhilva Na.

Mum-sui-(Turkish) "candle water" is the former name of Mtsubani, a village in Tikhilvan community, on the opposite side of Khikhani fortress, on the western slope of Arsyan mountain, 1490 meters above sea level.

Mokleze - a path at the entrance of the village, from where the road will be shortened

   სარი ჩაირი-„ძალიან ყვითელი ყვავილი“-მთა,სადაც სახაფხულო საძოვრები და  „იეილები“ -მწყემსთა სადგომებია.სოფელს ზაფხულობით ნახირი იქ აყავს.

   სასაფლაო-ადგილი ქოჩახში, ხიმშიაშვილების ყოფილ კარ-მიდამოში, სადაც დაკრძალულ ნი არიან შერიფ ხიმშიაშვილი და მისი დედა.

  სასაფლაოები-ადგილი სოფლის შემოსასვლელში.(ე.წ.ჯაბნიძეების სასაფლაო)

 საყინვია-სამყინვარო-ადგილი არსიანის მთის დასავლეთ კალთაზე, რომლის ქვეშ არის ბუნებრივი მაცივ რები.სახელიც აქედან უნდა მომდინარეობდეს.

საციხველა-ადგილის სახელია,ესაზღვრება სოფელ ხიხაძირს.თუმცა ციხე ახლო-მახლო არ არის,ხიხანი სხვა მიმართულებითაა.შესაძლებელია "საცეხველაც"

Sari Chair - "very yellow flower" - a mountain where there are pastures and "Yales" - shepherds' stalls. In summer, the village is herd there.

Sasaflao, in the former home of the Khimshiashvili family, where Sherif Khimshiashvili and his mother are buried.

Cemeteries - a place at the entrance of the village. (the so-called Jabnidze cemetery)

sayinvia-samyinvaro-The glacier is a place on the western slope of Mount Arsian, under which there are natural cold springs. The name must come from this.

Satsikhvela- is the name of the place, bordering the village of Khikhadzire. However, the castle is not nearby, Khikhani is in another direction. "Satsekvela" is also possible.

  სერი-ადგილი,რომელიც ესაზღვრება სოფელს და გადადის სოფელ სკვანას საზღვრებამდე.

 სახერხი-კერძო ხის სახერხი მინი ქარხანა;

 სასწორი-ადგილის სახელია,სადაც კოლმეურნეობისდროინდელი სასწორი დგას;   

                                                   ტ

ტათლი სუ (თურქ.)-ტკბილი წყარო-წყარო სარი ჩაირიში.

                                                   ფ

ფეთექლუღი(თურქ.)-ადგილის სახელია,ნიშნავს საფუტკრეს.

ფერმის ეზო-ადგილი ქოჩახში,სადაც საკოლმეურნეო ფერმა მდებარეობდა;

                                                     ქ

ქოჩახი--სოფლის ერთ-ერთი უბნის სახელია. აქაური ვერსიით „ქოჩახი“ ხის ჯამის მსგავს ჭურჭელს ჰქვია.ადგილი, მართლაც, დაბლობია,მთებით შემოსაზღვრული.

(„ქოჩახ“, „ქოჩახები“- ღვინისა და წყლის ძველი,დამტვრეული ჭურჭელი-ასე განმარტავს განმარტებითი ლექსიკონი „თვალადური ჭაშნიკი“)

Seri-place, which borders the village and goes to the borders of Skwana village.

 sawmill-private wood sawmill mini-factory;

 The scale is the name of the place where the scale of the collective farm stands;

Tatli Su (Turkish) - sweet spring - spring in Sari Chairi.

Feteklughi (Turkish) is the name of the place, it means beehive.

farm yard-place in Kochakh, where the agricultural farm was located;

Kochakhi- is the name of one of the districts of the village. According to the local version, "kochakh" is a vessel similar to a wooden jam. The place is actually a plain, surrounded by mountains.("Kochakh", "kochakhs" - old, broken vessels for wine and water - this is how the explanatory dictionary "Tvaladuri chashnik" explains)

ქელამულა(თურქ.)-ტყის სახელია.ზოგიერთის განმარტებით „ქელა მულა“თხელს, მელოტს ნიშნავს- „თხელი ტყე“...                                                   

                                                              ღ

ღელე-ასე ეძახიან მდინარეს,რომელიც სათავეს იღებს  „სარი ჩაირის“ მთიდან, უერთდება მდინარე სხალთას და შემ დეგ აჭარის წყალს.

                                                             ყ

 ყარაგოლი- (თურქ)-შავი ტბა-ტბის სახელია.როგორც ჰყვებიან,ტბაში "შავი მონა"დამხრჩვალა და ამიტომ ეწოდა ეს სახელი

თვითმხილველები ამბობენ, რომ ამ ადგილებში იყო გვირაბი თუ გამოქვაბული, რომ ელშიდაც რამდენიმე მეტრზე ჩა დიოდნენ და სინათლე ქრებოდა.დღეს ეს ადგილი აღარ ჩანს.საინტერესოა არქეოლოგიური თვალსაზრისით.

ყანნი ფუნღარი-(თურქ.)-სისხლიანი წყარო. თქმულების მიხედვით აქ გაიმართა შეტა კება ადგილობრივებსა და მძარცველ თურქებს შორის.იმდენი სისხლი დაიღვარა,რომ წყალი წითელი მოდიოდაო.სხვა ვერსიით,სოფელს თურქი შემოეხიზნა. ამ ადგილზე  მოკლეს, სისხლი დაიღვარა და ამიტომ დაერქვა ეს სახელი.-

Kelamula (Turkish) is the name of the forest. According to some definitions, "Kela Mula" means thin, bald - "thin forest"...

Ghele is the name of the river, which originates from the "Sari Chairi" mountain, joins the Skhalta river and then the water of Adjara.

 Karagol - (Turkish) - Black Lake is the name of the lake. As they say, a "black slave" drowned in the lake and that's why it got this name.

Eyewitnesses say that in these places there was a tunnel or a cave, into which they went a few meters and the light disappeared. Today this place is no longer visible. It is interesting from an archaeological point of view.

Kanni Funghari-(Turkish)-bloody spring. According to the legend, there was a clash between the locals and the marauding Turks. So much blood was spilled that the water was running red. According to another version, a Turk invaded the village. They were killed in this place, blood was spilled and that's why it got this name.

ყვერული-ნაყვერი_ადგილის სახელია,ნიშნავს მონიშნულს.

ყიშლა(თურქ)-"ყიშ"-თურქულად ზამთარი-ადგილი, სადაც მემთეურები ჩერდებოდნენ მთაში ასვლამდე,ზამთრის სადგომი

                                    ჩ

 ჩილობოგირი-(თურქ--ჩილო_ჭორფლიანი)-კაცის  სახელია-"ჭორფლიანი კაცის ადგილი"-ადგილის სახელია.

 ჩხიკარი-ადგილის სახელია. „ფხნეკი, ადგილია,ე.ი.ეროზირებული, დაკიდებული,  შიშველი (რაჭის გეოგრაფიული სახელები-გვ.339)

Kveruli-nakveri is the name of a place, it means marked.

Kishla (Turkish) - "Kish" - winter in Turkish - a place where mountaineers stopped before climbing the mountain, a winter stop

Chilobogiri-(Turkish--chilo_ freckled) is a man's name - "the place of a freckled man" is the name of a place.

Chkhikari is the name of the place. "Pkhnek is a place, i.e. eroded, hanging, bare (geographical names of Rachi - p. 339)

                                 ც

ცეცხლაძეების უბანი-ადგილი,სადაც ცხოვრობენ ცეცხლაძეები.

                                                                ჭ

 ჭოლოთავი-ჭოლოს თავი-„ჭოლოს“ ჭაობიან ადგილს ეძახიან. 

                                                              ჯ

 ჯაბნიძეების ნასახლარი-ადგილის სახელია სერზე,სადაც ადრე ცხოვრობდნენ ჯაბნიძეები.მოგვიანებით საცხოვრებელი ადგილი შეიცვა ლეს და "სერზე"გადმოსახლდნენ.

ჯაბნიძეების უბანი-ადგილი სერზე,სადაც ჯაბნიძეები ცხოვრობენ.

ჯირკნალი-ჯირკნარი-განაჩეხი ტყის ადგილის სახელია.

Teskhladze district - the place where Tshekladze live.

Cholotavi - Cholo's head - "Cholo" is called a marshy place.

Djabnidzeebis Nasaxlari-place is Serze, where the Jabnidzes used to live. Later, they changed their place of residence and moved to "Serze".

Jabnidze district-place on Ser, where the Jabnidze live.

Jirknali-Jirknari- the name of the forest place.

                           მთისუბნური გვარები

           ისევე,როგორც მთელს აჭარაში, მთისუბანშიდაც "ძე"-ზე  დაბოლოებული გვარებია გავრცელებული.როგორც ჩანს,ყველა გვარი მოსულია(არ ვგულისხმობთ მხოლოდ გამოთხო ვილებს) სხვადასხვა ადგილებიდან. ნაწილი ამბობს,რომ მათი გვარი იმერეთიდან, ნაწი ლიც გურიიდან,ზოგიერთები კი აჭარის სხვა სოფლებიდანაა მოსული.

       ტრადიციულად ატარებენ ორმაგ სახელებსა და გვარებს.ძირითადად ხუთი გვარის წარმომადგენლები ცხოვრობენ.სარწმუნოებით მუსულმანები არიან.არიან შერეული ოჯახებიც.

                                          Mountainous surnames

Just like in the whole of Adjara, surnames ending in "son" are widespread in Mtisuban. It seems that all surnames come from different places. Some say that their surname comes from Imereti, some from Guria, and some from other villages of Adjara.

Traditionally, they have double names and surnames. Mainly five clans live there. They are Muslims by religion. There are also mixed families.