Սայաթ-Նովա 

Սերգեյ Փարաջանովի  <<Նռան գույնը>> ֆիլմը նվիրված է միջնադարի խոշարագույն տաղերգու Սայաթ-Նովային.

«Նռան գույնը» հայ մշակույթի ամենախորհրդանշական և տարբեր ընկալումներ ունեցող պատկերներից։ Այն միայն գույն չէ, այլ մի ամբողջ փիլիսոփայություն, որն առնչվում է կյանքին, արյանը, սիրուն և հոգևոր արժեքներին։

|

 «Նռան գույնը» նվիրված է Սայաթ-Նովային և ներկայացնում է բանաստեղծի ներաշխարհը՝ առանց սովորական սյուժետային գծերի, այլ՝ տեսողական  պատկերներ, սիմվոլներ ու գույներ։

Հայ բանաստեղծների համար նուռը և դրա գույնը եղել են ներշնչանքի աղբյուր։ Մարո Մարգարյանի, Եղիշե Չարենցի երկերում և այլ ստեղծագործություններում  նուռը հաճախ հանդես է գալիս որպես հայրենիքի, կնոջ կամ մարդկային հոգու խտացված պատկեր։

Գունային առումով «նռան գույնը» նկարագրվում է որպես

Սայաթ-Նովա (իսկական անունը՝ Հարություն Սայադյան , 1712–1795), ուշ միջնադարի հայ բանաստեղծական և երաժշտական ամենապայծառ դեմքերից է, սիրո, մարդասիրության և արդարության մեծագույն երգիչ։

Բացառիկ երևույթը ոչ միայն հանճարեղ հայ է  , այլև ողջ կովկասյան մշակույթի պատմության մեջ տաղանդ , նա ստեղծագործել է  երեք լեզուներով՝ հայերեն, վրացերեն և թուրքերեն (ադրբեջաներեն) , հավասարապես տիրապետում էր  այդ լեզուների բանաստեղծական նրբություններին։

Աշխարհումս ա՛խ չիմ քաշի, քանի վուր ջա՛ն իս ինձ ամա.  
Անմահական ջըրով լիքըն օսկէ փընջան իս ինձ ամա.  
Նըստիմ՝ վըրէս շըւաք անիս՝ զարբաբ վըրան իս ինձ ամա.  
Սուչս իմա՛ցի, է՛նէնց սպանէ՝ սուլթան ու խանիս ինձ ամա.

|

|Քու էշխըն ինձի մաստ արաւ. յիս զարթուն իմ, սիրտս է քունած. 
Աշխարհս աշխարհով կըշտացաւ, իմ սիրտըս քիզնից սով մընաց. 
Եա՜ր, քիզ ինչ ո՞վ թարիփ անիմ՝ աշխարհումս բա՛ն չըմընաց։ 
Կրա՛կէ, ծովէմէն դուս էկած ռաշ ու ջէյրան իս ինձ ամա.

Սայաթ-Նովայի արվեստը կամուրջ էր կովկասյան ժողովուրդների միջև։ Իր հայտնի տողերում նա հստակեցնում է իր կոչը՝ լինել հասարակ ժողովրդի երգիչը և սփոփանքը.  

|

Ամեն մարթ չի՛ կանա խըմի՝ իմ ջուրը ուրիշ ջըրեն է՛, 
Ամեն մարթ չի՛ կանա կարա՝ իմ գիրը ուրիշ գըրեն է. 
Բունիաթս ավազ չիմանաս՝ քարափ է, քարուկըրեն է, 
Սելավի պես՝ առանց ցամքիլ, դուն շուտով խարաբ մի՛ անի.

                     Սայաթ-Նովա՝ խելքի ծովա․․․․․

Սայաթ-Նովայի կյանքն ու գործը միշտ էլ եղել են կենտրոնում։

Սայաթ-Նովայի կերպարն ու կյանքը տարբեր ժամանակներում ոգեշնչել են հայ մեծանուն նկարիչներին, քանի որ նրա իրական, կենդանության օրոք արված դիմանկարները մեզ չեն հասել։ Ահա ամենահայտնի կտավներն ու պատկերները, որոնք ձևավորել են աշուղի մերօրյա տեսողական կերպարը.

Սա թերևս Սայաթ-Նովայի ամենաճանաչելի և տարածված յուղաներկ դիմանկարն է։ Իսաբեկյանը պատկերել է քամանչան ձեռքին, խորասուզված ու հպարտ հայացքով, որն արտահայտում է բանաստեղծի ներքին հարստությունն ու դրամատիկ ճակատագիրը։

Կոջոյանի աշխատանքը առանձնանում է իր առանձնահատուկ գրաֆիկական ու մանրանկարչական ոճով։ Նկարիչը մեծ վարպետությամբ հաղորդել է ուշ միջնադարի և 18-րդ դարի արևելյան ու հայկական միջավայրի շունչը, որտեղ ապրել ու ստեղծագործել է աշուղը։

Հովհաննես Թումանյան

|Եվ ի՛նչ գեղեցիկ է, ճշմարիտ, որ էսպես է մեր վիթխարի Սայաթ-Նովան. մի հոյակապ սիրահար է, բռնված ու բռնկած սիրո կրակով, նրա լուսի տակ էլ նկատում է աշխարհքն ու իրերը, զգում է, որ էր, վերջանում է նա, բայց մնում է արի ու բարի, անչար ու անաչառ, վեհ ու վսեմ, որպես աշխարհ ու մարդու մեծ բարեկամ, հաստատուն սիրով՛ էն «զալ ուումը». միշտ մնաց անտարբեր, և դեպի նրանց կրակ, որոնք չորս կողմից տաքացան և հրճվեցին, որոնք իրենց մեջ էին, և դեպի նրանց, որոնք հազար ու մի տեսակ իրենց վշտացրին կյանքում։ Զայրացավ, բայց երբեք չչարացավ, ցավեց, բայց երբեք չանիծեց։

Գեղանկարներից բացի, արժեքավոր են նաև Սայաթ-Նովայի պատկերներով այլ արվեստի գործեր.

Թեև ֆիլմ է, սակայն Փարաջանովի ստեղծած կինոպատկերները, կոլաժներն ու տեսարանները (visual tableaux) դարձել են Սայաթ-Նովայի ամենաազդեցիկ վիզուալ մեկնաբանությունները։ Ֆիլմի յուրաքանչյուր կադրի ինքնատիպ գեղանկար է՝ լեցուն սիմվոլներով, հայկական գորգերով, մագաղաթներով ու նռներով։