RODZAJ LITERACKI: EPIKA

EPIKA – jeden z trzech głównych rodzajów literackich, którego strukturę charakteryzuje nadrzędna forma podawcza opowiadania, wiążąca w jedną całość kompozycyjną wszystkie inne formy podawcze; charakteryzuje ją również obiektywizacja przedmiotu przedstawienia, którym jest uznany za ważny i odbity

ujęciu literackim wycinek rzeczywistości. Obiektywizm epiki polega na dystansie twórcy wobec przedmiotu przedstawienia, a nie na powstrzymaniu się od interpretacji i oceny. Prototypem utworu epickiego jest ustne opowiadanie o wydarzeniach z przeszłości. („Słownik terminów literackich”). 

EPIKA – (gr.epikos = epicki, od epos = słowo, poezja epicka, heroiczna pieśń); jeden z trzech rodzajów literackich, obejmujący utwory prozatorskie

i wierszowane, w których świat przedstawiony ma charakter fabularny; podmiot literacki występuje jako narrator, z którego opowieści wyłaniają się dzieje postaci, a narracja stanowi podstawową formę wypowiedzi. Epika jest strukturą dwupłaszczyznową (sytuacja narracyjna oraz fabuła); każda z nich istnieje we własnym czasie narracji i fabuły. („Słownik encyklopedyczny – język polski”). 

GATUNKI EPIKI Z PRZYKŁADAMI UTWORÓW:

• powieść – H.Sienkiewicz „Krzyżacy”; S.Żeromski „Syzyfowe prace";  
• opowiadanie – E.Hemingway „Stary człowiek i morze”; J.Iwaszkiewicz „Ikar”;
• nowela – A.Czechow „Kameleon”; M.Konopnicka „Miłosierdzie gminy”  
• epopeja – A.Mickiewicz „Pan Tadeusz”;
• pamiętnik – H.Rosiek „Pamiętnik narkomanki”; M.Białoszewski „Pamiętnik

z powstania warszawskiego”;

• baśń – H.Ch.Andersen „Dziewczynka z zapałkami”;  
• bajka – I.Krasicki „Przyjaciele”;
• ballada – A.Mickiewicz „Świtezianka”;
• powieść poetycka – A.Mickiewicz „Grażyna”; 
• sielanka – Sz.Szymonowic „śeńcy”;
• satyra – I.Krasicki „Żona modna”.  

Powieść – dłuższy fabularny utwór epicki pisany prozą; dopuszcza różnorodność tematów, wątków i motywów. Gatunek rozwijający się w Europie od przełomu XVII i XVIII wieku w następstwie ukonkretnienia i urealnienia dawnego romansu i powieści pseudohistorycznej. Operuje wielowątkowością i wielozdarzeniowością, wprowadza galerię wielu postaci o różnym stopniu ważności, operuje dowolną przestrzenią zależnie od charakteru świata przedstawionego oraz różnymi kategoriami czasu: realną (fizyczną), historyczną, psychologiczną i filozoficzną. Posługuje się wieloma formami narratora i narracji oraz wszystkimi stylistycznymi formami podawczymi (opis, opowiadanie, odmiany dialogu, mowa pozornie zależna). Z uwagi na tematykę, problematykę i zasady konstrukcyjno – kompozycyjne wyróżnia się różne odmiany gatunkowe, jak powieść historyczna, obyczajowa, psychologiczna, przygodowa, romans, awanturnicza, podróżnicza, kryminalna, fantastycznonaukowa, publicystyczna, polityczna. 

Opowiadanie – utwór epicki niewielkich rozmiarów, który od noweli różni się większą rozlewnością i dowolnością kompozycji. Nowela – krótki utwór epicki

o zwartej konstrukcji fabularnej, zbliżonej do dramatycznej, o przewadze motywów dynamicznych, jednotorowej akcji, zwykle zaznaczonej wyraźnie pozycji narratora

i silnym akcencie w zakończeniu, zawierającym puentę (odmiany tematyczne

i kompozycyjne nowel podobna jak powieści i analogicznie nazwane).

Epopeja – (epos) dłuższy utwór epicki, zwykle wierszowany, nacechowany patosem

i powagą; opiewający legendarne lub bohaterskie czyny bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla narodu.  

Pamiętnik – opowiadanie o wydarzeniach przeszłych ich uczestnika lub świadka.

Baśń – utwór narracyjny, którego fabuła, zdarzenia, postacie są rodem z krainy wyobraźni; przekazujący czytelnikowi wa,zne myśli, pouczenia, przesłania. 

Bajka – gatunek narracyjny, przypowieść na temat sytuacji, charakterów, postaw, zwierząt, przyrody; pisana w celu dydaktycznym lub filozoficznym; dzieli się na bajkę epigramatyczną i narracyjną; zawiera morał.

Ballada – krótki wierszowany utwór epicki na temat niezwykłego zdarzenia, nasycony elementami dramatycznymi, o zabarwieniu lirycznym i tendencji do dialogowego ujęcia.  

Powieść poetycka – (poemat) dłuższy utwór wierszowany, zbliżony treścią do współczesnej noweli lub powieści.

Sielanka – (bukolika, ekloga, idylla) pogodny utwór idealizujący życie ludu na tle przyrody.

Satyra – utwór, który jest wyrazem krytycznego stosunku autora do rzeczywistości, ośmieszający przedstawione zjawiska, wady ludzkie, stosunki społeczne itp. 

RODZAJ LITERACKI: LIRYKA

LIRYKA – jeden z trzech głównych rodzajów literackich, w którym przedmiotem przedstawienia są uczucia i stany psychiczne wyraŜane w materiale językowym specjalnie do tego celu kształtowanym, a główną formą podawczą jest monolog, wynurzenie podmiotu lirycznego. („Słownik terminów literackich”) .

LIRYKA – (gr. lirykos = lirowy, liryczny, od lyra = lira) jeden z trzech rodzajów literackich, którego rozwój (związek z muzyką, rytmem) jest obecny w literaturze od antyku do współczesności, w którym liryzm jest nadrzędną kategorią estetyczną wypowiedzi, zakłada ekspresję, subiektywność, poetyckość języka, obrazowość, metaforykę i inne środki stylistyczne. Tematem liryki są najczęściej wewnętrzne przeżycia, odczucia, emocje, osobiste wyznania i przeżycia człowieka, wypowiedziane w formie monologowej, o silnym nacechowaniu subiektywnym. („Słownik encyklopedyczny”) 

GATUNKI LIRYKI Z PRZYKŁADAMI UTWORÓW:

pieśń – J.Kochanowski „Pieśni”

fraszka – J.Kochanowski „Fraszki”

oda – A.Mickiewicz „Oda do młodości”

hymn – J.Słowacki „Smutno mi, Boże…”

elegia – K.K.Baczyński „Elegia o chłopcu polskim”

tren – J.Kochanowski „Treny”

sonet – J.Morsztyn „Do trupa”

epigramat – A.Mickiewicz „Cur?” 

Pieśń – gatunek poezji lirycznej ukształtowany pod wpływem chóralnej liryki greckiej i rzymskiej, która była przez wiele wieków wzorem dla poetów europejskich

i polskich; utwór odznaczający się zwykle dźwięcznością, melodyjnością, układem stroficznym.

Fraszka – (figlik) krótki utwór wierszowany, który jest żartobliwą odmianą epigramatu; nazwę z języka włoskiego wprowadził J.Kochanowski. 

Oda – utwór liryczny, odmiana wywodząca się z poezji greckiej i rzymskiej, pieśń pochwalna na cześć wybitnego człowieka, sławiąca wydarzenie, osiągnięcie rozumu ludzkiego, pojęcie oderwane, prawdę moralną.

Hymn – gatunek liryki chóralnej; uroczysta patetyczna pieśń sławiąca bóstwa, Boga, bohaterów, wielkie idee i uniwersalne wartości.

Elegia – utwór liryczny o nastroju smutnym, wyrażający np. żal po stracie ukochanej osoby (tren) albo ból i smutek ogólnoludzki; zawiera zwykle refleksje na temat nieszczęścia.

Tren – (cyprysy, elegia żałobna, łzy, nenia, trystie, żale) utwór liryczny, który jest odmianą elegii, wyraża boleść, żal po śmierci ukochanej osoby, rozpowszechniony szczególnie w XVI i XVII wieku.  

Sonet – składa się z dwóch strof czterowersowych, rymowanych zwykle abba abba oraz dwóch trzywersowych o układzie rymów podobnym do tercyny; dwie pierwsze zwrotki zawierają zwykle opis lub narrację, a dwie ostatnie refleksję.

Epigramat – (epigram) pierwotnie dwuwersowy napis na grobowcach, pomnikach itp.; później krótki utwór liryczny o wyraźnej puencie; uogólnienie wyrażone w epigramacie bywa raczej błyskotliwe niż wierne prawdzie,

w przeciwieństwie do poważnej sentencji. 

RODZAJ LITERACKI: DRAMAT

DRAMAT – jeden z trzech głównych rodzajów literackich; strukturę dramatu charakteryzuje centralne znaczenie akcji pokazanej bezpośrednio (drama – działanie), główna forma podawcza – dialog; przeznaczony do wystawienia na scenie; utwór dramatyczny może być czytany, istnieją też formy niesceniczne, ale związek

z teatrem jest istotny, decydował o rozwoju struktury

i powstawaniu odmian. (Słownik terminów literackich”)  

DRAMAT – (gr. drama= działanie) jeden z trzech rodzajów literackich obejmujący utwory przeznaczone do realizacji teatralnej z dominacją dialogu, który rozwija akcję i zarysowuje charaktery postaci. Świat przedstawiony dramatu koncentruje się wokół wyraźnie zarysowanej akcji, rozgrywającej się w poszczególnych aktach, scenach i odsłonach. Istotne znaczenie dla dynamizacji ma konflikt lub chwyt, który wprowadza zaskakujące zmiany sytuacji, np. intryga. Postacie prezentują się przez własne wypowiedzi i działanie, mogą pełnić funkcję porte – parole autora, dając wyraz jego przekonaniom, albo rezonera komentującego w imieniu autora przedstawione zdarzenia lub osoby. Wypowiedzi postaci mają formę dialogu, czasem monologu. W strukturze językowej dramatu wyróżnia się tekst główny obejmujący dialogi i monologi postaci i tekst poboczny (didaskalia) zawierający wskazówki inscenizacyjne pochodzące od autora.  

GATUNKI DRAMATU Z PRZYKŁADAMI UTWORÓW:

tragedia – J.Słowacki „Balladyna”

komedia – A.Fredro „Zemsta”

dramat właściwy – A.Mickiewicz „Dziady”

opera – S.Moniuszko „Halka”

operetka – J.Strauss „Wiedeńska krew” 

Tragedia – gatunek dramatu wywodzący się ze starożytności; przedstawia konflikt jednostki wybitnej dążącej do wzniosłego celu z przeważającymi przeciwnościami, które fatalistycznie prowadzą ją do katastrofy; klęska bohatera budzi trwogę i litość, co według klasycznej teorii sprowadza stan oczyszczenia (catharsis) wywołany przez tragizm.

Przewrotem w dziejach dramaturgii była twórczość Szekspira, który wprowadził typ tragedii nowożytnej, swobodniejszej w formie i bogatszej

w treści, dopuszczającej mieszanie pierwiastków tragicznych z komicznymi, wprowadzanie wątków z codziennego życia, ukazywanie przede wszystkim namiętności ludzkich. 

Komedia – gatunek dramatyczny, który w starożytności był przeciwieństwem tragedii, wprowadzając zamiast wzniosłości elementy komizmu, przedstawiając sytuacje wzbudzające śmiech.

Komedia starożytna miała głównie charakter satyryczny, a temat często aktualny, polityczny.

Komedia nowożytna opiera się na żywej akcji, z reguły kończącej się szczęśliwie i na indywidualizacji środowiska, charakterów, sytuacji.  

Dramat właściwy – nie spełnia typowych wymagań stawianych komedii i tragedii, lecz łączy pewne pierwiastki obu gatunków. Poważniejszy od komedii, nie musi mieć tragicznego zakończenia, nie zachowuje też ani zasady trzech jedności,

ani innych klasycznych reguł. Zachowuje stosunkowo duŜy stopień wierności wobec życia, wykazuje dążności realistyczne.

Opera – dramat śpiewany z towarzyszeniem orkiestry.

Operetka – utwór sceniczny o tekście komediowym, częściowo mówiony, częściowo śpiewany.