Dzieje pierwszej w Europie,
a drugiej na świecie
Ustawy Zasadniczej

"Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, świadomy znaczenia Konstytucji 3 Maja jako ważnego elementu pamięci zbiorowej, oddając hołd wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tego wiekopomnego aktu - myślicielom politycznym, posłom na Sejm Czteroletni, przedstawicielom ówczesnego obozu patriotycznego oraz pokoleniom Polaków, których niezłomna walka pozwoliła na przetrwanie lat niewoli i odzyskanie niepodległości, zachęca do refleksji nad dziedzictwem Konstytucji 3 Maja współcześnie i ustanawia rok 2021 Rokiem Konstytucji 3 Maja" - głosi przyjęta przez Sejm uchwała.

"3 maja 1791 roku Sejm Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego uchwalił Konstytucję 3 Maja - niosącą gwarancje swobód obywatelskich, tradycje chrześcijańskie, tolerancję i wartości Oświecenia, która stała się dokumentem tworzącym późniejszą tożsamość suwerennego narodu. Uchwalona jako pierwsza w Europie i druga na świecie Ustawa Rządowa stanowiła dowód głębokiego patriotyzmu oraz zrozumienia spraw obywatelskich i społecznych" - napisano w uchwale.

Wybór na króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego w roku 1764 dzięki protekcji rosyjskiej, niemal od samego początku wzbudzał niechęć części magnaterii, dopatrującej się planów uzależnienia naszego państwa od Rosji. 

Stanisław August Poniatowski

Szkoła Rycerska w Warszawie

Nowy król był człowiekiem czasów oświecenia, świadomym potrzebnych zmian. Przyczynił się między innymi do:

- zreformowania finansów i wpuszczenia do obiegu nowych monet;

- ujednolicenia systemu miar i wag;

- założenia Szkoły Rycerskiej, która miała kształcić przyszłych oficerów i urzędników;

- powołania Komisji Edukacji Narodowej jako pierwszego ministerstwa oświaty;

- utworzenia Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, przygotowującego nowoczesne podręczniki;

- organizowania tzw. "obiadów czwartkowych", na które zapraszał poetów, publicystów, filozofów,

- założenia Teatru Narodowego.

Teatr Narodowy w Warszawie

Postępowe reformy umacniały pozycję państwa polskiego, co nie spodobało się państwom ościennym. Wydarzenia konfederacji barskiej z roku 1768 przyczyniły się do interwencji zbrojnej, a w jej następstwie do I rozbioru Polski w roku 1772. 

Na nic się zdała patriotyczna postawa Tadeusza Rejtana, który własnym ciałem chciał zagrodzić posłom drogę do sali senatu, aby nie dopuścić do zatwierdzenia traktatu rozbiorowego. 

Jan Matejko. Rejtan - Upadek Polski. 

I rozbiór Polski spowodował, iż liczba zwolenników reform wzrosła. Znaleźli się wśród nich wychowankowie Szkoły Rycerskiej i szkół podległych Komisji Edukacji Narodowej. Oczekiwano unowocześnienia państwa i uniezależnienia go od Rosji. Taki cel przyświecał obradom Sejmu Wielkiego z lat 1788 - 1792. Owocem prac Sejmu Czteroletniego były następujące ustalenia:

- powiększenie armii do 100 tys.,

- nałożenie podatków na szlachtę i duchowieństwo;

- prawo o miastach; możliwość pełnienia ważnych urzędów 
i nabywania ziemi na własność przez mieszczan.

Posłowie będący zwolennikami refom skupili się wokół ówczesnego Marszałka Sejmu - Stanisława Małachowskiego, Ignacego Potockiego oraz Hugona Kołłątaja. Dążyli oni do przebudowy ustroju państwa, więc w porozumieniu z królem opracowali projekt konstytucji.