GELENEKSEL TÜRK TİYATROSU

*Türk toplumunda tiyatronun ne zaman başladığına dair kesin bilgiler bulunmamaktadır.

*Ozanların; “yuğ, sığır, şölen” adı verilen dinsel törenlerdeki gösterileri Türk tiyatrosunun temeli sayılmaktadır.

*Geleneksel Türk tiyatrosu, çağlar boyunca sürüp gelen ve Türk kültürünün ürünü olan tiyatro türleridir.

*Şarkı, dans, söz oyunları ve taklit geleneksel Türk tiyatrosunun ögeleridir.

*Geleneksel tiyatro, yazılı bir metne dayanmaz.

*Türk edebiyatında tiyatro ihtiyacı asırlarca “orta oyunu, karagöz, meddah ve köy seyirlik oyunu” gelenekleriyle karşılanmıştır.

*Genellikle sahnesiz bir tiyatrodur.

*Bunlarda, Türklerin Orta Asya'dan getirdikleri inançların izleri olduğu gibi, Anadolu'da daha önce yaşamış olan toplulukların kültürlerinin de katkısı vardır.

                                KARAGÖZ

*Deriden kesilen ve tasvir adı verilen birtakım şekillerin, arkadan ışık yardımıyla beyaz bir perde üzerine yansıtılmasına dayanan bir gölge oyunudur.

*Birçok milletin kendine özgü gölge oyunları vardır.

*Türk milletinin gölge oyunu olan Karagöz, aslında birçok yeteneğe sahip bir sanatçının çoğunlukla tek başına gerçekleştirdiği sanatsal bir gösterimdir.

*Karagöz oyununun doğuşu hakkında oldukça farklı rivayetler mevcuttur.

*En yaygın görüş şudur: Sultan Orhan devrinde Bursa’da bir cami inşaatı esnasında, biri duvarcı diğeri demirci olan Hacivat ile Karagöz, gevezelikleri ve maskaralıkları ile öteki işçileri çalışmaktan alıkoydukları için padişah tarafından öldürtülür. Bu yaptığından pişmanlık duyan padişahı teselli etmek için Şeyh Küşteri, Hacivat ile Karagöz’ün suretlerini yapıp konuşmalarını ve hareketlerini perde önünde canlandırmaya çalışır.

*Karagöz ile Hacivat, gölge oyununun en önemli tipleridir.

                 Karagöz Oyununun Genel Özellikleri

*Hareket taklitlerine ve konuşmaya dayalı seyirlik oyundur.

*Gösterimi yapan kişiye hayalî ya da hayalbâz denir.

*Anlatma, söyleme, kuklaların gölgelerini perdeye düşürme gibi işlemler bir kişi tarafından gerçekleştirilir.

*Hayâlbazın en önemli yardımcısı perde gazeli, şarkı, türkü okuyan, tef çalan “yardak”tır.

*Karagöz, halkın ortak ürünüdür.

*Karagöz oyunu doğaçlamaya dayanır. Yazılı bir metni yoktur.

*Ancak bazı konular sıklıkla ele alınır. (Karagöz’ün Aşçılığı, Karagöz’ün Şairliği, Eskici, Telgrafçı, Çivi Baskını, Kanlı Kavak, Yalova Sefası, Sahte Gelin, Hançerli Hanım…)

*Güldürme esasına dayanan Karagöz, ağırlıklı olarak yanlış anlamalarla doğan bir kargaşayı yansıtır.

*Karagözde; tef, zil ve basit bir düdük yardımıyla oyuna müzik de eşlik eder.

*Kendine özgü müziği vardır.

*Karagöz oyununun piri Şeyh Muhammed Küşteri olarak kabul edildiğinden Karagöz oyununa “Küşteri Meydanı” da denir.

*Karagöz, Osmanlı’nın sosyal, siyasal, ekonomik ve kültürel yapısını tanımamız için önemli ipuçları içerir.

*İmparatorluğun dil, din ve ırk zenginliğini farklı kesimlerden kahramanlar aracılığıyla yansıtır.

*Tipler, İmparatorlukta yer alan farklı toplulukları temsil etmektedir. Kendi şivesi ile konuşturulurlar.

*Figürleri değişmez.

*Usta çırak geleneği içinde sürdürülmektedir.

*Dekor ve kişileri yüzyıllar boyu değişmemiştir.

                            Karagöz Oyununun Tipleri

Karagöz:

*Okumamış halk adamı tipidir.

*Hacivat’ın kullandığı yabancı kelimeleri ya hiç anlamaz ya da yanlış anlar.

*Bu yanlış anlamalar, oyunda gülünç durumların oluşmasını sağlar.

*Karagöz, dobra, zaman zaman da patavatsız olmasından ötürü sürekli zor durumlarla karşılaşır. Buna rağmen bir yolunu bulup işin içinden sıyrılır.

*Çoğu zaman işsizdir, Hacivat’ın bulduğu işlere girip çalışır.

Hacivat:

*Hacivat biraz öğrenim görmüş, gösteriş meraklısı, kendini beğenmiş yarı aydın tipidir.

*Arapça ve Farsça kelimeleri sıkça kullanır.

*Perdeye gelen hemen herkesi tanır, onların işlerine aracılık eder.

*Alın teriyle çalışıp kazanmaktan çok Karagöz’ü çalıştırarak onun sırtından geçinmeye bakar.

               Karagöz Oyununun Tipleri

Çelebi:

*Türkçeyi İstanbul ağzıyla kusursuz bir şekilde konuşur.

*Bazı oyunlarda zengin bir bey, bazı oyunlarda bir mirasyedi, bazı oyunlarda ise zevk düşkünü bir çapkındır.

Zenne:

*Karagöz oyunundaki bütün kadınlara genel olarak zenne denmiştir.

Beberuhi:

*“Yaşı büyük aklı küçük” deyimiyle nitelendirilebilecek bir cücedir.

Tuzsuz Deli Bekir:

*Bir elinde içki şişesi, bir elinde tabanca ya da kama vardır.

*Olayların karmaşıklaştığı anda gelip kaba kuvvetle olayı çözer.

Himmet:

*Sırtında baltası olan kaba saba bir tiptir.

Oyunda ayrıca, Tiryaki (Laf ebesi), Laz (kayıkçı, kalaycı), Efe (zorba), Kayserili (pastırmacı), Acem (zengin tüccar), Kastamonulu (oduncu), Arnavut (bahçıvan), Matiz (sarhoş), Arap (köle), Yahudi (bezirgan) gibi kişiler de vardır.