Το παρόν συνεργατικό βιβλίο είναι συνδημιουργία των μαθητών/τριών & εκπαιδευτικών των σχολείων:

ΓΕ.Λ. Παμφίλων Λέσβου

62 Γυμνασίου Αθήνας

1. Έννοιες παιχνίδι - παιδί

                Οι δύο αυτές λέξεις, με τις οποίες ασχοληθήκαμε στον παρόν πρόγραμμα, ετυμολογικά προέρχονται από την αρχαία ελληνική λέξη «παῖς» (παιδί), άρα είναι δύο έννοιες αλληλένδετες. Το παιχνίδι μπαίνει στον κόσμο του παιδιού από τη βρεφική του ηλικία, καθώς το βρέφος αρχίζει να παίζει με τα δάχτυλά του. Αργότερα, η κουδουνίστρα είναι το πρώτο παιχνίδι των νηπίων. Όταν το παιδί φτάσει στην ηλικία των 3-4 χρόνων αναζητάει τη συντροφιά των άλλων παιδιών και μοιράζεται τα παιχνίδια του. Στην ηλικία των 6-7 χρόνων το παιδί κοινωνικοποιείται και μαθαίνει τον κόσμο μέσα από τα παιχνίδια, καθώς τον προετοιμάζουν για τον κόσμο των ενηλίκων. Το παιχνίδι είναι, επομένως, μια ενασχόληση, που συνδέεται με την ίδια τη ζωή.

2. Ορισμός του παιχνιδιού 

            Το παιχνίδι ορίζεται ως η δημιουργική, αυθόρμητη, ευχάριστη αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου, με σκοπό την ψυχαγωγία αλλά και την πνευματική καλλιέργεια. Το παιχνίδι, επομένως, δε στοχεύει μόνο στη διασκέδαση αλλά και στην ψυχική ισορροπία και την πνευματική του ανάπτυξη. Από το παρελθόν υπήρξαν πολλές θεωρίες που προσπάθησαν να ερμηνεύσουν τα αίτια, την αναγκαιότητα του παιχνιδιού. Οι παλαιότερες θεωρίες στηρίζονται κυρίως σε βιολογικές ερμηνείες. Τα παιδιά, δηλαδή, παίζουν για να καταναλώσουν ενέργεια. Οι νεότερες θεωρίες προσπαθούν να κατανοήσουν τα κίνητρα για παιχνίδι, υποστηρίζοντας ότι το παιδί παίζει γιατί αυτό τον ευχαριστεί και τον ξεκουράζει.  

3. Η ιστορία του παιχνιδιού

Οι ρίζες του παιχνιδιού είναι τόσο βαθιές μέσα στο χρόνο όσο και η ιστορία της ανθρωπότητας. Η εμφάνιση και η εξαφάνιση των παιχνιδιών είναι άμεσα συνδεδεμένες με την εξέλιξη των κοινωνιών και των πολιτισμών που τα δημιούργησαν. Στα τέσσερα σημεία του πλανήτη μας, αρχαιολογικά ευρήματα και ιστορικά κείμενα μαρτυρούν την ύπαρξη παιχνιδιών ήδη από την αρχαιότητα.

α. Πρώιμα παιχνίδια

Τα παλαιότερα παιχνίδια κατασκευάζονται από υλικά που βρίσκονται στη φύση, όπως πέτρες, ραβδιά και πηλό. Στην κοιλάδα του αρχαίου πολιτισμού του Ινδού (3000-1500 π.Χ.) ανασκάφτηκαν μικρά καροτσάκια, σφυρίχτρες σε σχήμα πουλιών και μαϊμούδες, που κινούνταν σε μια χορδή

Στην Αρχαία Ελλάδα και την Αρχαία Ρώμη, τα παιδιά έπαιζαν με κόκκαλα ζώων, με κούκλες από κερί ή τερακότα, ραβδιά, τόξα και βέλη, γιο-γιο και μπάλες από φουσκωμένες ουροδόχους κύστεις χοίρων. 

 Το παλαιότερο γνωστό μηχανικό παζλ προέρχεται επίσης από την Ελλάδα και εμφανίστηκε τον 3ο αιώνα π.Χ.

 Όσον αφορά τα επιτραπέζια παιχνίδια, το παιχνίδι των βασιλικών τάφων της Ουρ στη Μεσοποταμία (σημερινό Ιράκ), είναι το αρχαιότερο επιτραπέζιο παιχνίδι που έχει έρθει στο φως, το οποίο χρονολογικά προσδιορίζεται στο 2600 πριν την εποχή μας. 

Τα πρώτα ζάρια σε σχήμα κύβων έκαναν την εμφάνισή τους  γύρω στο 2300 πριν την εποχή μας, στον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού.

β. Σύγχρονα παιχνίδια

Τα παιχνίδια άλλαξαν ελάχιστα μέσα στους αιώνες. Τον 16ο αιώνα τα παιδιά έπαιζαν ακόμα με ξύλινες κούκλες και πάνινες μπάλες. Η βιομηχανική επανάσταση επέτρεψε τη μαζική παραγωγή παιχνιδιών και σταδιακά έγιναν φθηνότερα. Ο John Spilsbury έφτιαξε το πρώτο σύγχρονο παζλ το 1767 για να διδάξει γεωγραφία κόβοντας χάρτες σε κομμάτια, αλλά σύντομα οι άνθρωποι άρχισαν να φτιάχνουν παζλ για ψυχαγωγία. Το καλειδοσκόπιο εφευρέθηκε το 1817. Τον 19ο αιώνα τα κορίτσια της μεσαίας τάξης έπαιζαν με κούκλες από ξύλο ή πορσελάνη. Είχαν επίσης κουκλόσπιτα, καταστήματα μοντέλων και σχοινάκια. Τα αγόρια έπαιζαν με παιχνίδια όπως βόλους και στρατιωτάκια, καθώς και με τρένα. 

Ωστόσο, τα φτωχά παιδιά είχαν λίγα παιχνίδια και συχνά έπρεπε να φτιάξουν τα δικά τους. Άλλα δημοφιλή παιχνίδια στις αρχές του 20ου αιώνα ήταν τα αυτοκινητάκια από κασσίτερο και τα τρενάκια. Τα μαλακά παιχνίδια, όπως τα αρκουδάκια, ήταν επίσης συνηθισμένα στις αρχές του 20ου αιώνα.  Στα τέλη του 20ου αιώνα, τα πλαστικά και μεταλλικά παιχνίδια έγιναν πολύ φθηνότερα και πολύ πιο συνηθισμένα. Στη δεκαετία του 1950 τα Lego έγιναν ένα δημοφιλές παιχνίδι. Το Mr Potato Head εφευρέθηκε το 1952. Το skateboard εφευρέθηκε το 1958 (τα πρώτα σιδερένια πατίνια χρησιμοποιούνται στη Σκανδιναβία το 200 π.Χ.). Οι κούκλες Barbie εφευρέθηκαν το 1959 και ο Action Man κυκλοφόρησε στη Βρετανία το 1966. Στα τέλη του 20ου αιώνα τα ηλεκτρονικά παιχνίδια έγιναν πολύ δημοφιλή

4. Τα οφέλη του παιχνιδιού

            Το παιχνίδι, ως αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής των παιδιών, προσφέρει πολλά οφέλη: 

5. Το παιχνίδι παλιά και σήμερα  

            Οι κοινωνίες με το πέρασμα των χρόνων εξελίσσονται και αλλάζουν, το ίδιο συμβαίνει και με τις ανθρώπινες συνήθειες, καθώς προσαρμόζονται κάθε φορά στις υπάρχουσες συνθήκες. Οι κοινωνικές αλλαγές επηρεάζουν τη φύση των παιχνιδιών αλλά και τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά παίζουν.

            Παλαιότερα, τα παιδιά περνούσαν τον ελεύθερο χρόνο τους στους δρόμους, τις πλατείες και τις αλάνες των χωριών. Κάθε απόγευμα γέμιζαν οι αυλές των σπιτιών, τα σοκάκια από τις φωνές και τα γέλια των παιδιών που έπαιζαν ξέγνοιαστα κρυφτό, κυνηγητό, κουτσό, μήλα, αμπάριζα, σχοινάκι.