Wounaan hãba p'itk'atarr k'ʌʌn

Fundación para el Desarrollo del Pueblo Wounaan maimua Wounaan Podpa Nʌm Pömaam

Hagk'ur p'ãtarr: 2025

Ciudad de Panamá, República de Panamá

ISBN: 978-9962-8546-1-6

Chi p'ã nʌm:    Wounaan hãba p'itk'atarr k'ʌʌn 

                           Chenier Carpio Opúa, Doris Cheucarama Membache, hapk'ʌʌn Rito     

                           Ismare Peña, Dorindo Mémbora Peña, Chindío Peña Ismare, maimua 

                           Julia Velásquez Runk

Chi hẽsãp peetarr:   Frankie Grin

Wounaan chaain döhigaau nemchaain hoo wënʌrrajim

Warrgar haawai hʌʌik'aar Chibau hanʌm, hich hẽp'emk'öi K'õsi hanʌm dʌ̈i, jap chaaidam hee döhi gaau marag domer wëtumua hamach k'apk'ʌʌn haar mar barimajierram haajem, di chaardi pöoma hëu dʌnʌm haig.  Mag deg, jöoi hãb Justo hanʌm hich hʌʌi Marta dʌ̈i maimua hich chaainpa joobaajeejim haajem.  Mag ham di jerag mos baúhu sim gaai chaain chi dik'ʌʌn domer nʌm hooimajim haajem; mag hoobaimaawai chi dik'ʌʌn dʌ̈i warag k'apeenk'a p'öbaadëwie ham dʌ̈i domer nʌʌ hajim haajem, chi dënnaan p'idag hee nʌmich.  Maagwaita hĩsjã hagt'a chaain hich magta naajem; hamach k'apeen dʌ̈i jẽmk'a wënʌrraajem, jöoin p'idag hee nʌmich.  

bʌ̃skiu 

Butorides virescens

Mam nʌʌ hawia hamach diig p'ʌʌrbaau, chi hʌʌik'aar Chibau hich hẽp'emk'öi K'õsi dʌ̈i, hamach k'apk'ʌʌn di haar wëtjim haajem; mag wëtwia hooimaawai hewaa chaai t'aaba k'itʌm wai nʌm hooimajim haajem; maagwai chi haai Höchör jũrr k'ʌrr higaau p'et'au bʌ̈ p'ögpaa sĩejim haajem.  Mag p'ögpaa haaipabaadee hich hʌʌi  Bëk'örag dëejim hanʌm hagua chaai k'õrr hee p'oomk'ĩir.

Mag hamach dak'ĩir chi chaai p'oo nʌm hoobaawai, chi hʌʌik'aar Chibaúa jëeujim haajem chi haai Höchör hanʌmʌg, 

—¿Höchör, k'anta jãg chaai k'õrr hee pʌ̈i nʌ? hajim.

Magbaawai Höchörau,

—¡Haay! Mikadam,  mʌʌn mʌch hiewaata p'oo chirʌm hajim, dʌ̈rrpaawai bʌ̈chʌug hamk'ĩir. 

p'et'au

Aramides cajaneus

Biek hãb mak'ʌʌn chaain numiim k'ʌʌnau hamach hayag marag hamach harrpijim haajem.  Mag, hʌʌik'aar Chibau hich hẽp'emk'öi K'õsi dʌ̈i marag wëtjim haajem.  Mag marag wëtum hee, nemchaai pëp'amie bĩe sim hũrjim hanʌm.  Mag nemchaai bĩe sim hũrbaawai chi chaainau jëeujim haajem hamach hayag: 

—¿Tata, mag nemchaai bĩe sĩmua k’anta jaau sĩ? hajim.

Magbaa chi hayau jaaudeejim haajem: 

—Chi bĩe tris, tris, haawai nem hajap'a hajuuta jaau sim hajim.  Magba jũrr har wihjẽer, tris, tris, wihjẽer haawaín chadau jũrr maach k'aigba hajuuta jaaujem hajim.

Magta chaainau k'augjim haajem, mag nemchaai bĩe sĩmua maach hijaaurk'a sim.  Hich hagjö t'ʌnʌm deeum nemchaain hijaaur jaaujem k'ʌʌn.

pëp'amie

Piaya cayana

Biek hãb chi hʌʌik'aar Chibau hich hẽp'emk'öi K'õsi dʌ̈i, marag wëtumua hamach haai pëdö jerag jopimajim hanʌm.  Maig durrpaauk'awie chi chaain k'ap'ig wëtwie hamach dënnaan pë hũhũi t'ʌnʌm hee höbërimajierram haajem.  Mag hoobaimaata, hoo nʌʌ haawai, k'urp'imauta pë k'ö nʌm hooimajim hanʌm.  Magbaawai chaainau hamach dënnaanag jaaujim haajem, 

—¡Hãda, nemchaainau pʌ pë hãr nʌmwai! hajierram. 

Mag nemchaainau hich pë hãr nʌm ha jaaubaimaata, hich k'odnaan miep'ëjim haajem pë hũhũi hewaan wëtaag.

Mag hamachig jaaubaawai chi hãdau hich chaainpa pë hewaan wëtjim haajem, nemchaainau k'ĩeb chi pëdau k'öpʌ̈iju náwe. 

k'urp'im

Pionus menstruus

Mam mar hudt'urwia deeu hamach dënnaan dʌ̈i badag bëejim haajem, p'öbör hee.  Mag badag jap hee döbäau wëdurumua chi haai hich chaain dʌ̈i hiyʌ̈ʌ jörrömua, hamag magjim hanʌm: 

—Chaaina, maach bigaau nemchaain t'ʌnʌm dʌ̈i k'ajap'ata maach wënʌrraju haai nʌm, hoob ham chig hamiet hajim hanʌm.  Magju k'ãai maachdëujã ham t'ʌanaa ham k'aibag wauju hök'önaa, warag ham dʌ̈i k'õinaata wënʌrrajugui hajim chaainag.  Maach wounaan jẽb chuk'u chan hʌ̈u k'aba nʌm, mag maar jẽb wai nʌm haawaita mag gaaimua maach jöoinhíjã wai nʌm: Haaihí jëeu nʌm wai nʌm (k'ugwiu), maimua maach meujã wai nʌm.  Maagwaita maar jöoinau warr garwe t'ʌa wai wëdurajim.  Mag nʌm haawaita hagt'a hẽk'a durrum maach jẽb hat'ee.  Hag hee nemchaainjã t’ʌnʌm, magta maach jöoinhí hok'oopiba wai nʌm.

kokolot

Egretta thula